تعلیم و تربیت در سیره نبوی
تعلیم و تربیت در سیره نبوی



شرح : 

تعليم و تربيت

در

سيـره نبوي

تأليف : زهره حسني

فروردين ماه 1387

سازمان بسيج فرهنگيان نمسا

عنوان : تعليم و تربيت در سيره نبوي

تاليف : زهره حسني

با سفارش و نظارت : سازمان بسيج فرهنگيان نمسا

حروفچيني و طرح جلد : سازمان بسيج فرهنگيان نمسا

شمارگان :  1.000

تعداد صفحات : 220

نوبت و تاريخ چاپ : اول – فروردين ماه 1387

نشاني : بزرگراه نيايش تقاطع سئول - نيايش ، مجتمع نيايش - ساختمان 140 طبقه 2

تلفن : 22661396- 22661398

پيشگفتار

بسيج ، نامي آشنا در نظام مقدس جمهوري اسلامي ايران و جزء لاينفك و هميشه پايدار آن است كه با درايت و ابتكار معمار انقلاب اسلامي ،حضرت امام خميني (ره) بنياد نهاده شد و همچون شجره طيبه ،شاخ و برگ گسترد و در حوزه هاي گوناگون علمي ، فرهنگي ،اجتماعي ،اقتصادي ،سياسي، نظامي منشا اثرات و خدمات چشمگير وتحولات شگرف گرديده است.

بسيج با تحميل جنگ بر جمهوري اسلامي ايران وارد ميدان دفاع از انقلاب اسلامي شد و با رشادتها و از خود گذشتگي هاي بسيار ، موفق و سربلند بيرون آمد و پس از جنگ در سناريوهاي تهديد عليه نظام ، عرصه هاي كاركردي بسيج وسعت يافت و به تبع آن بسيج متخصصين ( اساتيد ، دانشجويي ، فرهنگيان ، مهندسين ، پزشكان و ... ) بوجود آمد و زمينه براي آن دسته از معتقدين به نظام و انقلاب در ديگر عرصه هاي دفاع از انقلاب اسلامي و ارزشها بوجود آمد .

گره گشايي بسيج در مسائل و مشكلات و ارائه خدمات متعدد با حضور فعال بسيجيان در بخشهاي مختلف به حدي رسيد كه نياز به اين جريان زنده و سازنده در حكم روح در كالبد نهادها و سازمانها محسوب گرديده است.

ايمان ، تعهد ، پشتكار ، جرأت ، و جسارت توأم با عقلانيت قابليتي در بسيج ايجاد نموده كه اينك كمتر مجموعه اي در نظام اسلامي يافت مي شود كه خود را بي نياز از اين روح حركت آفرين به حساب آورد .

آموزش و پرورش به عنوان كانون تعليم و تربيت و مهمترين دستگاه مسئول در پرورش نسل آينده ، بيش از ديگر بخشها نيازمند به روحيه تعهد ، پشتكار و... است و لذا در راه اعتلا و نيل به تحول بيش از ديگر نهادها نيازمند به پويايي و مسئوليت پذيري است كه اين هم جز با بسيج و فرهنگ و تفكر بسيجي بدست نمي آيد .

حضور بسيج در ميدان تعليم و تربيت مستلزم فعال شدن انديشمندان و فرهيختگان و اصحاب فكر و قلم در امر تحقيق و پژوهش و تعليم است و اين خود نيازمند دانش ، اعتماد به نفس ، خود باوري و افزايش انگيزه و... در انجام فعاليت هاي علمي از يك طرف و فراهم بودن زمينه هاي رشد و شكوفايي و شرايط خلاقيت و نوآوري و تمرين و ... با حمايت و پشتيباني از طرف ديگر است .  

ابتكار و خلاقيت و نوآوري علاوه بر حمايت، نيازمند تحقيق و پژوهش است و تحقيق حاصل مطالعه و تلاش جهت دار و هدفمند است . براي آنكه بسيجيان بتوانند در عرصه جديد بدرستي ايفاي نقش نمايند بايد سمت و سوي برنامه ها و فعاليت هاي بسيج در جهت حمايت و تقويت آندسته از افرادي قرار گيرد كه زمينه و توانايي ورود به اين قلمروها را دارند ، بايد جزئي از برنامه هاي بسيج برنامه هاي علمي و حمايتي باشد و بايد از اقدامات، اثرات ، پژوهشها و تاليفات بسيجيان حمايت كرد . بر اين اساس مديريت علمي پژوهشي سازمان بسيج فرهنگيان در راستاي رسالت علمي خود و براي زمينه سازي جهت حضور فعال تر بسيجيان و سمت دهي و هدايت آثار در عرصه توليد علم و توسعه دانش ، از آثار و تاليفات نويسندگان و پژوهشگران بسيجي فرهنگي كه موفق به ارائه اثر مرتبط با ماموريت و اهداف بسيج بشوند ، حمايت عملي خواهند نمود و علاوه بر ارائه خدمات زمينه ساز ، مبادرت به چاپ و نشر اثر آنها خواهد نمود كه اثر حاضر نمونه اي از اين قبيل اقدامات است. اميد است در ساير عنايات خاص حضرت بقيه الله اعظم و استقبال بسيجيان فرهنگي عزيز اين اقدام موثر باشد و سبب اعتلا و رشد هر چه بيشتر بسيج و بسيجيان گردد . انشاءالله

مديريت علمي پژوهشي

سازمان بسيج فرهنگيان نيروي مقاومت بسيج

مقدمه :

« ولقد كان لكم في رسول الله، اسوه حسنه»

(و هر آيينه زندگي رسول خدا (ص) براي شما سرمشق و الگويي نيكوست.) سوره احزاب ، آيه 21

اسلام ، دين هدايت و تربيت است و براي ايجاد زمينه رشد و كمال انسان و جامعه، طرح و برنامه دارد. تمام دستورها و احكامي كه در اين (شريعت كامل) تعيين شده، براي آن است كه عوامل بازدارنده و اخلاق گرا را از جلوي روي انسان (در حال شدن) بردارد و او را به سرمنزل مقصود برساند.

در اين راستا تعليم و تربيت مي تواند نقش اساسي براي رسيدن انسان به كمال باشد زيرا تعليم و تربيت اساس پرورش انسانهاست. هر ملتي متناسب با اعتقادات، بينش و جهان بيني و اصول حاكم بر مردمش ، تعليم و تربيت خويش را پايه ريزي مي نمايد.

در جوامع اسلامي نيز اصول تعليم و تربيت، پيرو تعاليم قرآن، سيره پيامبر و ائمه اطهار (ع) مي باشد. پيامبر انسان كامل و ارمغان لطف الهي به بشريت بوده است.

پيامبراكرم(ص)، مجموعه فضائل همه انبياء و اولياء است و نسخة كامل و تكامل يافته همة فضائلي است كه در سلسله پيامبران در طول تاريخ وجود داشته است. در پيامبر(ص)، علم همراه اخلاص، حكومت همراه حكمت، عبادت همراه با خدمت به خلق، جهاد همراه رحمت، عشق به خدا همراه با مخلوقات به خدا، زندگي همراه با دورانديشي، غرق بودن در ياد خدا همراه با پرداختن به صلح و سلامت جسم و ... وجود داشته است. او نمونه كامل از رفتار انسان تكامل يافته است. او مبشر؛ بشارت دهنده است، بيم دهنده است بر همه بشريت و بر همه تاريخ شاهد و ناظر است . فراخواننده همه بشريت به سوي خداست و چراغ نورافشان راه انسان هاست. آري پيامبر عظيم الشان اسلام، تبلور عيني همه ارزش ها، اعتقادات و جهان بيني اسلامي و بهترين الگو براي مسلمانان و جهانيان است.ُ يكي از جلوه هاي مهم سيره و سنت پيامبر اكرم(ص) شيوه هاي تعليمي و تربيتي و اولويت هاي آموزشي و پرورشي مي باشد. قرآن كريم پيامبر اسلام (ص) را «سراج منير» مي خواند و خود نيز مي فرمايد: (بُعثتُ معلماً) سيره و سنت رسول خدا (ص) درسهاي بس آموزنده و راهگشا براي معلم و دانش آموز دارد.

ستاره اي  بدرخشيد  و  ماه  مجلس  شد

                              دل  رميده  ما را انيس و مونس شد

نگار من كه به مكتب نرفت و خط ننوشت

                              به غمزه مسأله آموز صد مدرس شد

در سيره تربيتي پيامبر اعظم (ص) مي توان اهداف، اصول و روش هاي تعليم و تربيت و نيز ابعاد تربيت را متجلي ديد كه در واقع شالوده و مشخصه هاي تربيت اسلامي را در بر دارد. روش هاي تعليم و تربيت در اسلام متنوع هستند و در تربيت اسلامي پيگيري هايي براي ايجاد زمينه هاي سالم تربيتي، ملحوظ گرديده است. در اين كتاب محورهاي ياد شده با نگاهي به گنجينه پربار سيره حضرت رسول حق مورد بررسي قرار گرفته است .

زهره حسني

فصل اول :

تربيت در اسلام

ضرورت و اهميت جايگاه تعليم و تربيت :

شايد كمتر كسي باشد كه منكر جايگاه و اهميت علم، تعليم و تعلم در اسلام باشد. هيچ ديني مانند اسلام به علم آموزي ترغيب و تشويق ننموده است. اولين آيات وحي بر پيامبر گرامي اسلام (ص) نازل گرديد و به پيامبر(ص) خطاب شد : « اقرأ بسم ربك الذي خلق، خلق الإنسان من علق، اقرا و ربك الاكرم، الذي علم بالقلم، علم الإنسان ما لم يعلم»[1]. اين آيات بهترين شاهد بر عنايت فوق العاده اسلام برتعليم و تعلم است. قلم در اين آيه مظهر سواد و علم آموزي است.

درآيات الهي يكي از رسالت‌هاي انبياء الهي تعليم دانسته شده است؛ «كما ارسلنا فيكم رسولاً منكم يتلوا عليكم آياتنا و يزكيهم و يعلمكم الكتاب والحكمه و يعلمكم مالم تكونوا تعلمون[2]؛ رسولي از خود شما برايتان فرستاديم تا آيات ما را بر شما بخواند و شما را تزكيه نمايد و كتاب و حكمت را بياموزد و آنچه را نمي دانستيد به شما تعليم دهد».

در اين آيه فلسفه وجودي اديان آسماني و رسالت انبياء تعليم و تربيت  دانسته شده است .

در آياتي از قرآن  نيز وجدان انسان‌ها مورد خطاب و سؤال قرار داده شده، كه آيا عالم و جاهل يكسان و مساوي است؛ « هل يستوي الذين يعلمون والذين لايعلمون، آيا آنانكه مي‌دانند با كساني  كه نمي‌دانند يكسان هستند.»

در سنت و احاديث نبوي (ص) نيز احاديث فراواني در ارزش و اعتبار علم، علماء و متعلمان آمده است، در روايت، نبي اكرم (ص) مي‌فرمايد : « طلب العلم فريضه علي كل مسلم، ألا و إن الله يحب بغاه العلم[3] ، علم آموزي بر هر فرد مسلماني (أعم از زن و مرد) لازم و واجب است، بدانيد كه خداوند دوستدار طالبان علم است » . در برخي روايات طالب علم و علم‌آموز با عبادت كننده در شب و روز مقايسه شده و علم آموزي، بهتر از هر عمل خيري دانسته شده است. رسول خدا(ص) مي‌فرمايد: « طالب العلم كالصّائم نهاره و القائم ليله، و انّ باباً من العلم يتعلّمه الرجل خير له من أن يكون ابوقبيس ذهباً فأنفقه في سبيل الله[4]؛ دانشجو و دانش‌آموز دوستدار علم، همانند كسي است كه روزها روزه دار و شبها بيدار و سرگرم عبادت بوده و هر بابي از علم كه طالب علم بدان دست مي‌يابد و آن را فرا مي‌گيرد از كوه ابوقبيس كه سراسر آن طلا باشد و آن را در راه خدا انفاق كند، بهتر وسودمندتر است».

اگر علم در اسلام جايگاه ويژه‌اي دارد، تعليم دهندة علم (معلم) و تعليم گيرندة علم (متعلم و محصل) نيز جايگاه و ارزش ويژه‌اي پيدا مي‌كنند. حضرت اميرالمؤمنين علي (ع) در روايتي مردم را به سه دسته تقسيم مي‌نمايد : « انما الناس عالم و متعلم و ماسواهما فهمج[5] ؛  مردم اجتماع سه گروهند، گروه اول كساني هستند كه در تحصيل دانش مدارجي را پيموده‌اند، گروه دوم آنان كه به تحصيل علم مشغول هستند و جز اين دو گروه ساير افراد جامعه بي خاصيت هستند.» 

در روايات نبوي (ص) و اهل بيت (ع) مقامات فراواني براي عالم، معلم و متعلم ذكر شده، ولي مقام و منزلت معلم بسيار بيشتر و بالاتر از متعلم دانسته شده است؛ رسول خدا (ص) مي فرمايد : « العالم و المتعلّم شريكان في الأجر، للعالم أجران و للمتعّلم أجر و لا خير في سوي ذلك[6]؛ عالم  و متعلم در اصل پاداش داشتن مشتركند، براي عالم دو پاداش است و براي متعلم يك پاداش و در غير عالم و متعلم خيري نيست .» در اين روايات گويا مراد از عالم، عالمي است كه معلم نيز مي‌باشد، چرا كه معلم است كه به سبب علمي كه دارد و به علت تعليم علم به ديگري دو پاداش دارد، ولي متعلم به خاطر اينكه در راه تحصيل علم گام بر مي دارد تنها يك پاداش دارد. جايگاه و ارزش علم در فرهنگ اسلامي به قدري است كه اهل بيت (ع) بارها به جوانان مي‌فرمودند : « دوست نداريم جواني از شما مسلمانان را بينيم مگر آنكه روز او به يكي از دو حالت آغاز شود، يا تحصيل كرده و عالم باشد، يا متعلم و دانشجو، اگر هيچ يك از اين دو حالت در وي نباشد و با ناداني به سربرد، در اداي وظيفه كوتاهي نموده است، كوتاهي در وظيفه، تضييع حق جواني است، تضييع جواني به گنه كاري منجر مي شود....»[7] بنابراين علم آموزي وابسته به دو طرف است، معلم و متعلم و ارزش اين دو به خاطر انتساب به علم مي‌باشد. جايگاه معلم در تربيت ديني به اندازه‌اي است كه پيامبر اكرم(ص)و ائمه هدي(ع) خود به تربيت معلم براي جامعه مي‌پرداختند. در سيرة ابن هشام آمده است كه پس از آنكه طفيل بن عمرو، مسلمان شد، پيامبر اعظم (ص) با دادن آموزش‌هاي مقدماتي، او را به سوي قبيله‌اش فرستاد تا آنچه را كه آموخته بود به آنان نيز بياموزد[8]. آموختن و آموزش دادن، دو كاري است كه بايد دغدغة زندگي يك مسلمان شود. نبي اكرم (ص) مي‌فرمايد: « تعلم العلم؛ فانّ تعلّمه حسن و مدارسته تسبيح، و البحث عنه جهاد و تعليمه لمن لايعلمه صدقه ؛ [9] علم را بياموزيد، زيرا آموختن آن كاري بس نيكو و آموزش دادن آن تسبيح خداوند است.گفتگو و بحث از دانش، جهاد در راه خداست و آموختن علم به ديگران صدقه است» .

رسول گرامي اسلام (ص) فرمودند : « بالتّعليم أرسلتُ» من براي تعليم فرستاده شدم» ايشان وارد مسجد شدند و دو حلقة جمعيت ديدند كه در يكي عده‌اي مشغول عبادت بودند و در ديگري مشغول تعليم  و تعلم ، فرمود : كلاهُما علي خير؛ هر دو كار خوبي مي‌كنند، ولي من براي تعليم فرستاده شده‌ام و بعد خود حضرت (ص) آمدند در آن جمعي كه مشغول تعليم و تعلم بودند، نشستند[10]. از اين روست كه اسلام عالم با عملي كه مردم از او بهرمند گردند و هدايت شوند از هفتاد هزار عابد، برتر مي‌داند. چنانچه امام محمد باقر (ع) مي‌فرمايد : « عالم ينتفع بعلمه أفضلُ من سبعين ألف عابد»[11]  از مجموع رواياتي كه گذشت ضرورت و فوايد تعليم علم براي جامعه، معلم و متعلم روشن مي‌شود. علاوه بر ثواب‌ها و ثمرات فراوان دنيوي و اخروي كه براي معلم و متعلم در روايات بيان شده است[12]، ضرورت تعليم علم براي جامعه نيز ذكر شده، جامعه اي كه به دنبال تحصيل علم حركت نكند، چه علم دين و چه علم زندگي، در باتلاق جهالت فرو مي رود و چاره‌اي جز هلاكت ندارد. چنين جامعه‌اي شناخت و روح و رفتار خود را دربست تقديم دشمنان خود مي‌كند و به فقر معنوي و مادي دچار مي شود.

اصول و روش‌هاي تربيت در اسلام

مكاتب مختلف تربيتي روش‌هاي متفاوتي را عرضه مي كنند. اسلام روش خاصي را براي تربيت انسان‌ها ارائه مي‌دهد. روش تربيتي اسلام درقرآن ، حديث وسنت آمده است. اسلام سعي دارد به تربيت همه جوانب شخصيت بپردازد وجامعه اي براساس برادري ، برابري ، حق و قانون ايجاد نمايد. از مهمترين مشخصه تربيت اسلامي جنبه اخلاقي وپرورش بعد معنوي انسان است . اسلام الگوي كاملي را براي تربيت انسان‌ها پيشنهادمي كند وهدف آن پرورش انسان‌هايي صالح، درستكار، مؤمن ومتقّي است . اسلام به عنوان يك دين و آيين، داراي محاسن بسيار وبرخوردار از اصول عدالت و قوانين منظم است. اسلام علوم ومعارف وفرهنگ بسيار عالي و پرمايه اي رابا متحد ساختن ملل مختلف ونقد وترجمه كتب يوناني و سرياني وهندي ايجاد كرد[13] . مسلمانان بيش ازهر چيز به علوم عقلي ونقلي ارج نهادند .مراجعه به تاريخ علوم در اسلام نشان مي‌دهد كه درسده هاي نخستين، دانشمندان معروفي مانند : هشام بن حكم ، مالك بن انس، مفضل بن عمر و جابربن حيان طلوع كردند[14]. آنچه موجبات ترقي علمي و پيشرفت‌هاي مادي را براي مسلمانان به ارمغان آورد. در حقيقت همان اسلام بود.

تعريف تربيت در اسلام

تربيت را مي توان رشد طبيعي و تدريجي و هماهنگي همه نيروها واستعدادهاي آدمي دانست[15] تربيت ارائه نوعي زندگي است كه با ساخت شخصيت انسان مطابقت دارد و بر ارزش‌هاي معنوي وي مبتني است[16] مطهري تربيت را عبارت از به فعاليت درآوردن استعدادهاي دروني كه در شيي هست مي داند[17] تربيت در اين معنا، همه قواي بالقوه انسان را به صورت بالفعل در مي‌‌آورد. برخي از مؤلفين در تعريف تربيت به ابعاد شخصيت توجه كرده وگفته اند كه تربيت راهنمايي همه جنبه هاي شخصيت فرد[18] يا پرورش كودك در تمام نواحي وجود وي است[19] همه جنبه ها و تمام نواحي وجود شامل ابعاد جسماني، عاطفي،اجتماعي، عقلاني و معنوي شخصيت فرد مي‌شود .

تربيت مي‌تواند شامل كوشش‌هايي باشد كه به منظور پرورش نوباوگان در مرحله معيني از حيات آنها صورت مي‌پذيرد و آنها را به سمت رشد وكمال پيش مي برد[20] . تعريف تربيت در اسلام را مي توان از طريق بررسي مفاهيم واصلاحاتي كه در اين زمينه درقرآن و حديث بكار رفته است، بدست آورد. تربيت از نظر لغت مصدر باب تفعيل و از ريشه ربَو و به معناي رشد و نمو و پرورش دادن است . در كتاب المنجد چنين آمده است : «تربي الولد : اي هذّبه» يعني او را پاك و پاكيزه گردانيد. در قرآن ماده تربيت وريشه آن به كاررفته است. در سوره حج آمده است : «وَ تَرَيَ الأرَضَ هامدهًًْ فَاَذَا اَنْزَلْنا عَلَيها الْماءَ اهْتَزّتَ وَ رَبَتْ»[21] و زمين را خشك و بي حاصل مي‌بيني، پس وقتي باران را بر آن فرود مي‌فرستيم تكاني مي‌خورد و رشد و نمو گياهان در آن آغاز مي‌شود. رَبَتْ كه در اين آيه بكار رفته، به معناي رشد و نمو است. در سوره اَسري درباره ارتباط فرد با والدين خود چنين مي گويد: «و قُلْ رَبَّ اَرْحَمْهُما كَما رَبياني صَغيراً »[22] و بگو، خدايا پدر و مادرم را مورد عنايت و رحمت خود قرار ده همانگونه كه مرا در كودكي پرورش دادند. رَبَّيا در اين آيه فعل ماضي از مصدر تربيت است و ناظر به تلاش پدر و مادر براي آماده ساختن محيط و پرورش شخصيت كودك خويش است. كلمه رَبّ در بسياري از آيات قرآن بكار رفته و به معناي پروردگار، پرورنده و مربي است ربي كه ريشه لغت تربيت است از كلمه رَبّ مشتق شده است. براساس يكي از قواعد علم صرف، گاهي حرف دوم كلمه مضاعف تبديل به حرف عله (واي) مي شود مثلاً صاد دوم در كلمه مضاعف اَحْصَصْتُ تبديل به ي مي‌شود و اَحْصَيْتُ مي‌گردد.

بنابراين حرف دوم كلمه رَبَبَ تبديل به ي و ربي مي‌شود. طبق اين قاعده رَبّ مصدر به معناي فاعل و به معناي پروردگار و مربي است. قرآن در سوره انعام خداوند را پروردگار هر چيزي مي داند «قُلْ اَغَيْرَالله اَبغي رَبّاً وَ هُورَبُّ كُلَّ شيي»[23] . بگوكه آيا غير از خدا را پروردگار و مربي خود بدانم در حالي‌ كه او پروردگار و مربي هر چيزي است. وقتي ربّ به معناي  پروردگار است جهان، موقعيت پرورش و انسان و موجودات موضوع تربيت خواهند بود. ربّ العالمين كه از اوصاف خداوندي است، به معناي رشد دهنده و رساننده جهان به كمال است و نمايانگر اين امر است كه تربيت در همه جهان ساري و جاري است.

تربيت به معناي رسيدن به رشد

هدايت به رشد و رَشَد از جمله تعابيري است كه در قرآن مجيد براي تربيت به كار رفته است .در سوره جن آمده است؛ «اِنّا سَمعْنا قُرانآً عَجَباً، يَهدْي اَليَ الرُشْدِ فَامَنّا بِهِ وَلَنْ نُشْرِكَ بَرَبَنَّا اَحَداً »[24] همانا قرآن را كتابي شگفت آور يافتيم، كتابي كه بسوي كمال عقلي و پا برجايي در راه حق هدايت مي‌كند. پس به آن ايمان آورديم و كسي را شريك پررودگارمان قرار نمي‌دهيم. در اين آيه، هدايت به رشد كه هدايت به كمال عقلي و پا بر جا ماندن در راه حق است به عنوان هدف قرآن بيان شده است. اين هدايت به حق و كمال عقلي را مي توان تربيت دانست. درآيه الكرسي چنين آمده است. لا اِكْراهَ فِي الدّينِ قَدْتِبِيَّن الرُشدُ مِنَ الْغي[25]. اجباري در امر دين نيست، همانا طريقه حق و هدايت يافتن در مقابل غّي به معني گمراهي آمده و بيان رسايي براي تربيت است .

قرآن كريم درسوره جّن با استفهامي كه حاكي از انكار است چنين مي‌فرمايد: «اَشَرٌ اُريدَ بِمَنْ فِي الاْرضِ اَمْ اَرادَبهمْ رَبُّهُم رَشَداً»[26] . آيا منظور از خلقت افراد در زمين شّر و بدي بوده يا اينكه هدف پروردگار از خلقت آنان هدايت به راه حق بوده است. مطمئناً، هدف از خلقت شر و بدي نبوده و منظور از خلقت آدميان، هدايت آنها به طريق حق و خير و صواب بوده است. اصحاب كهف از خداوند در خواست مي‌كنند كه «رَبّنَا آتِنا مِنْ لدُنْكَ رَحْمَهًًْ وَ هَيّي لَنا مِنْ اَمِرْنا رَشَداً »[27].

پروردگارا، بر ما رحمت فرست و هدايت امور ما را به سوي حقّ و درستي مقرّر فرما. در اين آيه، اصحاب كهف در خواست مي‌كنند كه وسائل هدايت و رفتن در راه حقّ براي آنان آماده گردد و توفيق الهي شامل حال آنان بشود و در واقع، تربيت شوند.

تربيت به معناي هدايت به حق و كمال

هدايت به حق و كمال از جمله اموري است كه پيامبر اسلام (ص) مأمور به ابلاغ آن بود و مي‌فرمود. ما اَهَدْيكُمْ الاّ سَبيلَ الَّرشاد[28]. جز به راه حق و كمال به چيز ديگري شما را هدايت و راهنمايي نمي‌كنم. درآيه 38 سوره غافرآمده است : كه «وَ قالَ الَّذي امَنَ يا قَوْم اتّبعوُنِ اَهْدِكُمْ سَبيلَ الرَّشاد.» آنكه ايمان داشت به قوم خود گفت كه از من پيروي كنيد تا شما را به پا برجايي و استقامت در راه حق و كمال هدايت كنم. از اين آيات مي‌توان برداشت كرد كه هدايت به حق و كمال از اهداف پيامبران بوده است. نظر به اينكه هدف پيامبران تربيت انسان‌هاست، مي‌توان تربيت را هدايت به راه حق و كمال دانست.

هدايت به صراط مستقيم را نيز مي‌توان يكي از معاني تربيت دانست. هر روز در نمازهاي يوميه دعا مي‌كنيم و از خدا مي‌خواهيم كه «اِهدنا اِلصراطَ الْمُسِتَقيمَ[29]» خدايا ما را  به راه راست هدايت فرما. به پيامبر اسلام (ص) ابلاغ شده است : كه « قُلْ اِنَّني هَداني رَبّي اِلي صِراط مُستَقيم ديناً قيماً»[30] بگو كه پرودگارم مرا به راه راست و ديني استوار، هدايت كرده است. چنين هدايتي نشانه تربيت يافتن وتربيت شدن است و از اين هدايت، گمراهان بي بهره اند و به تعبير قرآن كريم «اوُلئكَ الَّذينَ اشْتَروُا الضَّلالَهًِْ بالْهُدي فَمارَ بِحَتْ تِجارَتُهُم وَ مَاكانوُا مُهتَدين»[31] آن ره نيافتگان به جاي اينكه هدايت را برگزينند و خريدار آن باشند گمراهي و ضلالت را خريدند ولي اين تجارت براي آنان سودي نمي‌دهد و آنان به مقصد نمي رسند. پيامبران افرادي بر حق هستند و راه و دين آنان حق است. هر كس در طريق آنان قدم بردارد، ره يافته و تربيت شده است و اگر در طريق آنان نباشد گمراه و در ضلالت است. «قَدْ جائَكُمْ الْحَقُ منْ رَبَّكُم فَمِنَ اهْتَدي فَانَّما يِهْتَدي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَانَّما يَضِلُّ عَلَيْها»[32] همانا حق و درستي از جانب پروردگارت آمده است پس هركسي كه هدايت شود و تربيت يابد به سود خود هدايت يافته و هركس كه گمراه شود به ضرر خود گام برداشته است. اسلام، پيروي از حق را شايسته براي انسان دانسته و روش‌هاي نادرست را سزاوار پيروي و تبعيت نمي‌داند. در سوره يونس چنين آمده است، «اَفَمَنْ يَهْدي اَلي الْحَقُّ احَقُّ اَنْ يُتَّبَعَ »[33].

پس آيا پيروي از آن دسته كه به حق و درستي هدايت مي‌كنند شايسته تر است. براساس اين آيات هدايت به راه حق و پيروي از حق را مي‌توان تعبيـر ديگري از تربيت دانست .

تربيت به معناي رسيدن به حدّ بلوغ وتشخيص

رسيدن به اشّد و حد بلوغ و تشخيص وتميز تعبير ديگري از تربيت است و در قرآن مجيد مكرراً بكار رفته است. در بيان مراحل رشد آدمي، قرآن چنين مي‌گويد: «ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لَتْبلغُوا اَشُدَّكُمْ »[34]  آنگاه شما را به صورت طفلي از رحم مادر خارج مي‌كنيم و سپس به مرحله بلوغ و تشخيص مي‌رسيد. درباره مراعات حال ايتام اسلام دستور مي دهد كه : «لا تَقْرَبوا مالَ الْيَتيمِ اِلاّ بالَّتي هِيَ اَحْسَنُ حَتّي يَبْلُغَ اَشُدَّهُ. »[35] به مال يتيم دست نزنيد مگر در مواردي كه بهترين بهره عايد او بشود تا وقتي كه به حدّ تشخيص و بلوغ برسد. اسلام حدّ بلوغ و تشخيص را براي رجوع امور ايتام به آنان لازم مي‌داند. در سوره يوسف، حدّ بلوغ و تشخيص را شرط سپردن حكم و علم به پيامبران قلمداد مي‌كند و مي‌فرمايد.«ولَمّا بَلَغَ اَشُدَّهُ اتَيْناهُ حُكْماً وَ علْماً »[36] و وقتي يوسف به مرحله بلوغ و تشخيص رسيد به او حكم و علم (كه يكي آگاهي و ديگري قضاوت بر مبناي آگاهي است) را به او عطا كرديم. از اين آيات استنباط مي‌شود كه به اطفال و ايتام بايد كمك كرد تابه حدّ تشخيص و بلوغ و تميز حق از باطل برسند و به تعبير قرآن به مرحله اشدّ نايل آيند. وقتي اطفال و ايتام به اين مرحله رسيدند و تربيت يافتند مي توان امور شخصي آنان را به عهده خودشان واگذار نمود. در سوره كهف درباره دو كودك يتيم چنين آمده است، «فَاراد رَبَّكَ اَنْ يَبلُغاَ اَشُدَّهُما وَ يَسَتَخْرجا كَنزَهُمّا »[37].

پس پروردگارت اراده كرد كه آن دويتيم به حدّ بلوغ وتشخيص برسند وگنج هاي خويش را استخراج كنند. اين آيه به سه مطلب مهم اشاره مي كند: اول اينكه زمينه ساز تربيت ربّ و پرودگار است. دوم اينكه اراده خداوند بر اين امر تعلّق دارد كه افراد به حدّ بلوغ ورشد برسند. سوم وقتي افراد تربيت يافتند و بالغ شدند مي توان امور شخصي آنان را به خودشان واگذار كرد تا در امور خود تصرف كنند و ذخائر خويش را استخراج كنند. جمله يستخرجا كنزهما غير از اينكه اشاره به تصرف در مال دارد مي تواند  به بروز و ظهور استعدادها كه خود گنج در افراد است دلالت داشته باشد. استخراج اين استعدادها و از قوه به فعل رساندن آنها يكي از اهداف عمده تربيت است.

تربيت به معناي تزكيه نفس و اخلاق

تزكيه نفس كه عبارت از آراستن نفس به نيكي‌ها وپيراستن آن از بدي‌ها وآلودگي‌هاست تعبير ديگري از تربيت است. تزكيه يكي از اهداف رسالت انبياء است. «لَقَدْ مَنَّ اللهُ عَلَي الْمُومِنينَ اِذْبَعَثَ فيهمْ رَسُولاً مَنْ اَنْفُسهِم يَتلوُا عَليهِم آياتِهِ وَ يُزّكيهمْ وَ يُعَلمَهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَتًْ»[38]. همانا خداوند بر افراد با ايمان منت نهاد و براي آنان پيامبري را مبعوث نمود تا برآنان آيات خداوند را تلاوت كند و آنان را از آلودگي‌ها بيارايد وبه آنها كتاب وحكمت را تعليم دهد. درسوره شمس پس از سوگند به نفس و تعادل و توازني كه در آن برقراراست، چنين آمده است «قَدْ اَفلَح مَنْ زَكيّها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسّيها »[39]. همانا آن كس كه نفس خود را از آلودگي‌ها زدود، سعادتمند و رستگار مي‌شود و آنكه گرفتار اغواها و هواهاي نفساني شد نا اميد و مأيوس مي‌گردد. بنابراين آيه، تزكيه نفس باعث  رستگاري است و اين همان چيزي است كه منظور تربيت است.

اخلاق كه ناظر برجنبه هاي معنوي شخصيت انسان و ارائه طريق به سوي كمالات و خوبي‌هاست، در ابتدا اصطلاحي براي علم اخلاق نبوده است. وضع اوليه اخلاق به صورتي بوده است  كه شامل همه خصوصيات باطني و شخصيتي فرد مي‌گرديده است . اخلاق جمع خُلق و به معناي خصوصيات و اوصاف باطني و دروني انسان است. حديث معروف نبوي كه مي‌فرمود«'اِنَمّا بُعِثْتُ لاُ تَمِمَّ مَكَْارِمَ الاَخْلاقِ»[40] همانا من براي به اتمام رساندن خوبي‌هاي اخلاقي مبعوث شدم، ناظر به تكميل و به كمال رساندن ابعاد معنوي و شخصيتي انسانها است و بيان و تعبيري از تربيت است. سيري در كتاب‌هاي اخلاق از قبيل معراج السعاده، مكارم الاخلاق، اخلاق ناصري، احياء علوم الدين و محجه البيضا، اين مطلب را روشن مي‌سازد كه اخلاق وتربيت سابقاً از يكديگر جدا نبوده است. اين كتاب‌ها مملو از رهنمودهاي تربيتي است. دانشمندان اسلامي مطالب تربيتي را ضمن مباحث اخلاقي ، مورد بحث قرار داده‌اند. اين امر دلالت مي‌كند كه تربيت و اخلاق در نظر آنان به يك معنا بوده و در يك بخش بررسي مي‌شده است. به نظر فارابي، سعادت، آخرين هدفي است كه آدمي براي وصول به آن مي كوشد .سعادت جز با ممارست كارهاي نيك از روي ميل، به دست نمي‌آيد. آدمي در اعمال نيك خود آزاد است، زيرا انسان بالقوه داراي خصايصي است كه او را در انجام اين اعمال ياري مي‌دهد. فارابي تأكيد مي‌كندكه اخلاق پسنديده و اخلاق ناپسند در اثر ممارست كسب مي‌شوند . اگر كسي داراي اخلاق پسنديده نباشد ، مي‌تواند در اثر عادت آن را تحصيل كند و عادت، عبارت از قيام به يك عمل واحد پي در پي و بسيار، در زمان طولاني نزديك به هم است[41] .

ابن سينا روش‌هاي تربيتي را از آغاز تولد كودك تا وقتي كه او مرد عمل شود به تفصيل بيان مي‌كند. او معتقد است كه پدر و مادر بايد براي فرزندان خود نام نيكو انتخاب كنند و آن‌گاه كه كودك براي هرگونه تربيتي آمادگي و قابليت داشت، به تربيت او بپردازند و سختي و نرمي و تشويق و ترهيب را به هم آميزند.براي طفل معلمي را در نظر بگيرند كه ديندار، خردمند و داراي اخلاق پسنديده باشد. پس از سواد آموزي بايد به فرزندان صناعتي ياد داد و اين صناعت بر وفق ميل و استعداد طبيعي آنان باشد . تربيت از نظر غزالي براي اين است كه (الف) كودك سعادت دين و دنيا را حاصل كند و (ب) خشنودي خداوند را بدست آورد، و (ج) نفس امارّه را مطيع و اخلاق خود را مهذّب نمايد[42]. همانگونه كه بدن انسان با غذا رشد و كمال مي‌يابد، نفس انسان نيز در ابتدا ناقص و پذيراي كمال است.كمال نفس به تربيت و تهذيب اخلاق و تغذيه آن به علم است . غزالي كودك را امانتي نزد پدر ومادر مي‌داند. قلب كودك پاك و عاري از هر نقش و صورتي است. اگر او را به اعمال خير عادت دهند به آن خصلت رشد مي‌يابد. اگر به كارهاي زشت او را عادت دهند، به هلاكت و بدبختي مي‌افتد. براي سرپرست و ولّي كودك واجب است كه از وي مواظبت كند و در تهذيب اخلاق او بكوشد و از همنشينان بد، بدور بدارد[43]. خواجه نصير الدين طوسي به تربيت اخلاقي بسيار اهميت مي‌داد و آن را اساس پرورش مي دانست. به نظر وي منظور از تربيت، درك سعادت است. براي رسيدن به اين منظور ، بايد كودك را چنان تربيت كرد كه فضائل را دوست بدارد و از رذائل دوري جويد.سازماني را كه براي تربيت پيش بيني مي‌كرد، نخست خانه و سپس مكتب بود. به نظر خواجه، معلم بايد عاقل، ديندار، و واقف به تربيت اطفال، باوقار و بامرّوت باشد و از محاوره با طبقات مردم مستحضر و از سفله گان دوري جويد[44].

تربيت به معناي ادب

كلمه ادب را مي توان تعبيري از تربيت و حتّي با آن مترادف دانست. علي (ع) مي فرمود: «ما نحل والد ولدا نحلاً افضل من ادب ٍ حَسَن»[45] . هيچ بخششي از جانب پدر به فرزند برتر از ادب و تربيت نيكو نيست. حضرت علي(ع) فرمودند: «انما قلب الحدث كالا رض الخاليه ما القي فيها من شيي قبلته فبادرتك بالادب قبل ان يقسوقلبك و شتغل لبك لتستقبل بجدً رايك من الامرماقدكفاك اهل التجره بغيته و تجربته[46]. همانا دل فرد جوان مانند زمين دست نخورده‌اي است كه هنوز بذري در آن پاشيده نشده است. هر بذري كه در آن افكنده شود، به خود مي‌گيرد و آن را مي‌روياند. پس به ادب و تربيت تو پيش از آنكه دلت سخت شود و حقايق را نپذيرد و عقلت به امور ديگري مشغول گردد، اهتمام ورزيدم تا در سايه انديشه و تفكّر به امور مربوط به خودت اقدام كني و از تجربه‌هاي مكّرر و انجام آزمايش‌هايي كه اهل تجربه انجام داده‌اند، معاف گردي. اين حديث به چند نكته تربيتي اشاره دارد:

1. دل فرد جوان در ابتدا آماده براي پذيرفتن روش‌هاي مختلف تربيت است و مانند زمين آماده اي است كه استعداد رويش هرگياهي در آن مي رود و هر چه به او داده شود، مي پذيرد و در خود رشد مي دهد .

2. تربيت به لفظ ادب تعبير شده است و بايد به وسيله مربي، اعمال شود. نمي توان انتظار داشت كه بدون وجود مربي و روش هاي تربيتي و اجراي آنها، فردي مسيركمال را بپيمايد.

3. اگر تربيت اعمال نشود، فرد به اموري مشغول مي شود كه باعث سخت دلي ونپذيرفتن عدل مي‌شود و عقل او آنچنان به آن امور مشغول مي‌گردد كه ديگر به فكر انديشيدن به حق و طي راه درست نيست و به تعبير اين حديث، فرد سخت دل مي‌شود.

فصل دوم :

روش هاي تربيت در سيـره نبوي

روش‌هاي تربيت در اسلام

منظور از روش، راه و طريقه‌اي است كه ميان اصل و هدف امتداد دارد و عمل تربيتي را منظم مي‌كند و به هدف مي‌رساند[47]. روش كار نشان مي‌دهد كه چگونه مي‌توان از اصل استفاده كرد و به اهداف تربيتي رسيد. روش كار وظائف عملي يك مربي را مشخص مي‌كند و به متربي كمك مي‌كند تا شيوه كار را فرا گيرد. ابن سينا معتقد بود كه معلم بايد از اين روش ها استفاده كند.كودك را از كارهاي زشت دور كند و با قرآن، خوب محشور سازد. گاهي او را تشويق و زماني تهديد نمايد. به هنگام آموختن، رويه معتدلي داشته باشد. طفل را بشناسد و طبع و قريحه او را بسنجد. ذوق و شوق طفل را در انتخاب هنر و پيشه رعايت كند تا عملاً به كسب معاش خودگيرد[48]. خواجه نصيرالدين طوسي در روش تعليم و تربيت مي‌گفت كه اولاً بايد به طبيعت كودك پي برد و استعدادهاي او كشف كرد و ثانياً از راه تكرار و تذكر متواتر درس را ملكه اوكرد تا از آفت نسيان محفوظ بماند. هرگاه كودك از انجام وظائف ديني امتناع كرد و افعال قبيحه از او ديده شد و به ديگران زيان رساند، بايد او را مواخذه كرد و بالاخره بايد كودك را عادت به سختي داد[49] .

سبك و روش تربيت در اسلام در برخي از كتب تربيتي مورد بحث قرارگرفته است. روش هاي تربيت از نظر قطب[50] عبارتند از :

1. تربيت به وسيله سرمشق و نمونه عملي نشان دادن 2. تربيت با پند و اندرز 3.تربيت با كيفر و پاداش 4.تربيت به وسيله داستان و مثال 5.تربيت با عادت دادن 6. تربيت به وسيله بيان پيشامدها.

بحث قطب در زمينه روش‌هاي تربيتي اسلام ، آغازي در اين زمينه بوده است .

فاضل جمالي سبك و روش قرآن را در تربيت چنين بيان مي كند[51] .

1. آموزش به وسيله عمل 2.سبك موعظه و نصيحت 3. سبك و اسلوب داستان 4. اثر سر مشق و محبت  5. سبك عبرت‌هاي تاريخي 6. سبك و اسلوب محاكمه عقلي 7. سبك جوابگويي 8. ضرب المثل 9. سبك ترغيب و تهديد 10.سبك آمرزش گناهان .

سبك‌هاي تربيت قرآن به‌وسيله فاضل جمالي به اجمال بيان شده است و نياز به تفصيل بيشتر دارد.

شريعتمداري براي تربيت اسلامي روش‌هاي زير را ارائه مي‌دهد[52] .

1. تلفيق علم و عمل . 2. توام ساختن ايمان و عمل 3. تربيت عملي 4. روش عقلاني 5. امر به معروف و نهي از منكر 6. جهاد 7. پاداش و تنبيه 8. توبه 9. پند و اندرز 10. تربيت از طريق ذكر مثل و 11. تربيت از طريق قصه و سرگذشت اقوام و ملل

شريعتمداري روش‌هاي تربيت اسلامي را به تفصيل مورد بحث قرار نداده است. توام ساختن ايمان و عمل و تلفيق علم و عمل مي تواند جزء اصول تربيت اسلامي باشد.

روش‌هاي تربيت اسلامي در قرآن و سنت بيان شده است اجراي اين روش‌ها تربيت اسلامي را متحق مي‌سازد. روش‌هاي تربيت در اسلام را مي‌توان به صورت زير ارائه داد :

1.         ايجاد زمينه سالم تربيتي .

2.         وجود اسوه و سر مشق براي تربيت

3.         تمرين، تكرار و عادت دادن

4.         تعليم و تعلم

5.         مشاهده، تجربه و تعقل

6.          موعظه ،نصيحت و امر به معروف

7.         انذار ، نهي از منكر و مبارزه با انحرافا ت .

8.         برقراري ثواب و عقاب براي اعمال

9.         ايجاد محيط مساعد تربيتي

10.     بيان قصص انبياء و سرگذشت ملل

11.     ذكر امثال و تشبيه معقول به محسوس .

12.     دعا و نيايش

13.     توبه و بازگشت .

14.     برقراري يك نظام اسلامي براي اجرا و تداوم تربيت

1. ايجاد زمينه سالم تربيتي

تربيت فرايندي است كه از قبل از تولد كودك شروع مي شود و تا دوران پيري ادامه دارد .

اگر زمينه سالم تربيتي ايجاد گردد، كودك سالم متولد مي شود. برخي از ويژگي هاي والدين از طريق وراثت به كودكان منتقل مي شود. در تربيت بايد به مسئله وراثت توجه شود تا مبادا كودكاني ناتوان متولد شوند و از برخي استعدادها محروم باشند .

اسلام براي ايجاد زمينه سالم تربيتي و جلوگيري از ضايعاتي كه ممكن است از طريق توراث و همسرگزيني اتفاق بيفتد رعايت برخي از امور را لازم مي‌شمارد و در اين زمينه دستورات تربيتي خاصي دارد. از جمله اينكه :

1. در هنگام ازدواج به خصوصيات شخصيتي و نحوه تربيت همسر توجه شود. زيرا كودكان تحت تاثير آن خصوصيات قرار مي‌گيرند. پيامبر اسلام (ص) فرمودند (ايّها الناس ايّاكم و خضراء الدّمن) «اي مردم از ازدواج با فردي كه مانند سبزه‌اي در جای كثيفي رشد يافته است، اجتناب كنيد» گفتند منظور از خضراء دمن چيست؟ فرمودند : مقصود زن زيبايي است كه در خانواده‌اي كه از نظر تربيتي فرومايه است،رشد يافته است[53] .

2. اسلام براي جلوگيري از ضايعات احتمالي كه در اثر وراثت پيش مي‌آيد، تاكيد مي‌كند كه برخي از ازدواج‌ها صورت نپذيرد. اسلام افراد را از ازدواج با انسان احمق كه از نظر هوشي عقب مانده است، برحذر مي‌دارد.

امام ششم از پيامبر اسلام (ع) نقل كردند كه مي‌فرمود[54]. (شاربُ الخمرلايزوج اذا خطب) «به فرد الكلي اگر خواستگاري كند، زن ندهيد .»

ازدواج با خويشاوندان نزديك نيز در اسلام نهي شده است. پيامبر اسلام (ص) مي‌فرمود : (لاتنكحوا القرابه القربيه فان الولد يخلق ضاويا)[55] «با خويشاوندان نزديك ازدواج نكنيد زيرا فرزند شما ضعيف خواهد شد. اين ضعف ممكن است از نظر قواي جسمي و يا از نظر قواي رواني باشد. در چنين ازدواجي، كودكان از استعداد و توانايي خوبي برخوردار نمي‌شوند .

3. اسلام از ازدواج برخي از افراد جلوگيري مي‌كند تا مبادا مشكل غير قابل درماني پيش آيد. امام صادق (ع) مي‌فرمود: (انما يرد النكاح من البرص والجدام والجنون والعفل .)[56] همانا هركسي كه مبتلا به بيماري پيسي، جذام، ديوانگي و نارسايي جنسي باشد بايد از ازدواج محروم گردد. منظور اسلام جلوگيري ازدواج هايي است كه باعث انتقال امراض يا زمينه ساز مشكلات رواني و بدني است. بنابراين، تولد يك انسان سالم مورد نظر اسلام است. دستورات عملي اسلام براي ايام بارداري، ايام شير دادن و نحوه نگهداري كودك ناظر به اين جهت است كه زمينه سالم تربيتي ايجاد گردد و فردي سالم تحويل اجتماع شود.

     روش الگويي در تربيت

از روش هاي مهم كه قرآن در تعليم افراد و جامعه از آن استفاده نموده، روش الگويي است. پيامبر اكرم (ص) كه خود قرآن نجم مي‌باشد و به عنوان مظهر و نماد كمالات الهي، در فرايند تعليم و تربيت، اين روش را به سه شيوه ارائه نموده است.

الف ـ شيوه الگو دهي : خداوند رسول اكرم (ص) را به عنوان اسوه حسنه معرفي كرده است ، آيه 21 سوره احزاب . 

اين شيوه را پيامبر به دو صورت در سيره خود ارائه داده است

1ـ ارائه الگو از خويشتن : در اين شيوه، رسول خدا (ص) رفتار و صفات مطلوب را عملاً در رفتار خود منعكس نموده است. قرآن كريم در اين زمينه مي‌فرمايد : «قل ان صلاتي و نسكي و محياي و مماتي لله رب العالمين ؛ بگو اي پيامبر ؛ نماز، طاعت، اعمال و مرگ و زندگي من براي خداست. سوره انعام آيه 162 »

2ـ ارائه الگو از ديگران :‌ در اين شيوه اسوه‌ها و الگوهاي مطلوب را به مربيان معرفي مي‌كند و سيره فردي و اجتماعي آنها را بيان مي‌نمايد، مثلاً رسول گرامي (ص) اهل بيت خود، را به مردم معرفي كرده و آنان را به تبعيت از ايشان فرا خوانده است تا جايي كه اهل بيت (ع) را به كشتي نوح تشبيه نموده است.

ب ـ شيوه الگو پردازي : هدف از اين شيوه ارائه الگوهاي فرضي است. در اين شيوه پيامبر (ص) در سيره خود الگوهاي مطلوبي را در نظر گرفته و به بيان اوصاف و فضايل اخلاقي آنان مي‌پردازد و زمينه را طوري فراهم كرده است كه با بيان ويژگي‌هاي الگوها، مربيان را به الگو پذيري از آنان رهنمون ساخته است. به عنوان مثال در توصيف مؤمن مي‌فرمايد : آيا مؤمن را به شما معرفي كنم ؟

مؤمن كسي است كه مردم، از او در امان باشند.

«كليني1370ش،جلد2،ص23»[57]

ج ـ شيوه الگو زدايي : به اين معنا كه الگوها و شخصيت‌هاي منفي چنان ترسيم مي‌شوند كه نوعي دل زدگي و نگرش منفي در مربي نسبت به آن الگوها پديد مي‌آيد : اين شيوه به دو صورت قابل اجراست و در احاديث نبوي مصاديق فراواني برای آن يافت مي‌شود.

صورت اول اين است كه پيامبر (ص) در قالب بيان صفات خصوصيات و نشانه‌هاي الگوهاي منفي، سعي در دور ساختن مربي از آن الگوها دارد. مثل اين سخن پيامبر (ص) كه فرموده است : نشانه‌هاي ظالم چهار چيز است : با نافرماني به مافوق خود ستم مي‌كند. با غلبه به زور به زيردست خود حكم می راند، حق را دشمن مي‌دارد و ستم را آشكار مي‌كند.

ـ صورت دوم اين است كه آن حضرت (ص) با نهي مستقيم، مربي را از همراهي و مصاحبت با الگوهاي بد، منع مي‌كند. مانند اين سخن : «اياك و مصاحبه الاحمق فانه يريد أن ينفعك فيضرك؛ از همنشيني با فرد احمق پرهيز كن؛ زيرا مي‌خواهد به تو نفع رساند، اما ضرر مي‌رساند.»

2. وجود اسوه و سرمشق

كودك استعداد فطري و آمادگي ذاتي فراواني براي يادگيري و تربيت دارد. پدر و مادر اولين سر مشق و مدل، براي رفتاركودك هستند.كودكان با مشاهده رفتار والدين، آن را الگوي رفتار خود قرار مي‌دهند و از آن تبعيت مي‌كنند. بدون ترديد اگر مدل و سرمشق يعني والدين، داراي رفتار

 مناسبي باشند رفتار كودك درست شكل مي‌گيرد .اسلام بر اين امر كه سرمشق‌ها بايد داراي رفتار خوبي باشند، تاكيد مي‌كند.امام كاظم (ع) مي‌فرمود:(يحفظ الاطفال بصلاح ابائهم .)[58] رفتاركودكان در اثر خوبي‌هاي رفتار والدين آنها، حفظ و نگهداري مي‌شود.

همچنين امام صادق (ع) از پيامبراكرم (ص) نقل كردند كه مي‌فرمود : (رحيم الله من اعان ولده علي بره) خداوند فردي را به نيكي و خير فرزندش كمك كند مورد رحمت قرار دهد.

كمك به خير فرزند يعني نوعي رفتار كند که کودک رفتار خیر و خوب را فرا گیرد. سوال کردند چگونه به خیر و نیکی فرزند خود کمک کند؟ فرمود: (يقبل ميسوره و يتجاوز عن معسوره و لا يرهقه و لا يخرق به)[59] آنچه را كه كودك به اندازه قدرت خود انجام داده است، بپذيرد و امور طاقت فرسا را از او نخواهد و او را به طغيان  و سركشي وادار نكند و به او دروغ نگويد و مرتكب اعمال احمقانه نشود و بطور كلي داراي رفتار درستي باشد . رفتار والدين نقش عمده‌اي را در تربيت فرزندان ايفا مي كند. پدر و مادرلازم است كه به كودك خود محبت كنند.

 پيامبراسلام (ص) مي‌فرمود: (احبوالصبيان وارحموهم)[60] و به كودكان خود محبت كنيد و آن‌ها را مورد مرحمت خود قرار دهيد. ام فضل دايه امام حسين (ع) مي گويد : روزي رسول خدا (ص) حسين را كه شير خوار بود، بغل كردند.كودك لباس پيامبر را تر كرد، من او را به شدت بغل پيامبر جدا كردم به گونه‌اي كه گريان شد. حضرت فرمودند : ام فضل ! آرام . لباس مرا مي‌توان با آب تطهير كرد ولي چه چيزي مي‌تواند غبار رنجش را از قلب فرزندم حسين بر طرف كند[61]. در محبت به كودكان نبايد افراط كرد. زياده روي درمحبت، گاهي به استقلال كودك صدمه مي زند. امام كاظم (ع) فرمودند:(شرالاباء من دعاه البرالي الافراط.)[62] بدترين والدين آن دسته‌اي هستند كه دوستي به فرزندانشان، باعث زياده روي در محبت آنان بشود رفتار والدين نبايد به گونه‌اي باشد كه موجب گمراهي كودك شود. پيامبراسلام (ص) مي فرمود: (لعن الله والدين حملا ولدهما علي عقوقهما)[63] پدر و مادري كه فرزندان خود را وادار به كاري كنند كه بعداً باعث رنجش خودشان بشود از رحمت خداوند دور هستند آن پدر و مادري كه الگوي خوبي براي فرزندان نباشند و رفتار درستي نداشته باشند و از فرزندان خود رفتار مناسبي را نخواهند. مطمئناً از رفتار فرزندان خود رنجيده خاطر خواهند شد و از رحمت خداوند دور مي‌شوند. پدر و مادر بايد به فرزندان خود به صورت يكسان بنگرند و با آنان بگونه اي برابر رفتار كنند. هرگونه تبعيض موجب خشم فرزندان و رنجش آنان خواهد شد. علي (ع) فرمودند كه (اعدلوابين اولادكم)[64] بين فرزندان خود به عدالت رفتار كنيد. پيامبراسلام (ص) مردي را مشاهده كردند كه دو فرزند داشت يكي از آن دو را بوسيد و ديگري را نبوسيد. پيامبر فرمودند (فهلا ساويت بينها )[65] چرا رعايت مساوات را بين دو فرزندت ننمودي.كودك را نبايد زياد سرزنش كرد. سرزنش زياد باعث لجاجت كودك مي شود.

علي (ع) فرمود (الافراط في الملامه يشب نيران اللجاج .)[66] زياده روي، در سرزنش كودك آتش ستيز و لجاجت او را بر مي انگيزد. سرزنش كودك شخصيت او را لكه‌دار مي‌سازد و به حقارت او مي انجامد. نصيحت كردن كودك در بين مردم را سرزنش و عيب جويي مي‌دانست و مي‌فرمود : (النّصح بين الملاء تفريع)[67] نصيحت بين مردم عيب جويي و سرزنش است.

سعدي به اين حديث اشاره  نموده است .

گر نصيحت كني به خلوت كن        كه جز اين شيوه نصيحت نيست

هر نصيحت كه در ملاء باشد                    نصيحت به جز فضيحت نيست

پس از پدر و مادر، همسالان و دوستان الگوي رفتار كودك هستند و آنها تحت تاثير رفتار كودك هستند و كودك تحت تاثير رفتار آنان قرار مي‌گيرد. پيامبر اسلام (ص) مي‌فرمود (المرء علي دين خليله وقرينه .)[68]

انسان پيرو راه و رسمي است كه دوست و همنشين او دارد. مصاحب و همنشين در شكل دادن به رفتار فرد تاثير فراوان دارد و گاهي آنچنان در روحيه فرد اثر مي‌گذارد كه پسر نوح (ع) را به فرد ناصالحي تبديل مي‌كند و از اهليت و افتخار پيامبري دور مي‌سازد و به بيان قرآن چنان مي‌شود كه (انه ليس من اهلك انه عمل غير صالح)[69]  همانا او ديگر جزء اهل بيت نوح نيست و او عمل ناصالح است. با اينكه عمل اسم معناست براي پسر نوح بكار رفته است. شايد به اين دليل كه پسر نوح آنقدر در بدي غوطه ور شده است كه بدي ملكه و جزء ذات او شده و او به صورت عمل غيرصالح درآمده است. پيامبر اسلام (ص) دوستي و همنشيني با رفيق صالح را بهتر از تنهايي مي‌داند ولي در صورتي‌كه همنشين بد باشد مي‌فرمايد كه (والوحده خير من جليس  السو.)[70] و تنهایي از همنشيني با انسان بد، بهتر است.

امام باقر (ع) از رفاقت كردن با آدم احمق، ترسو، دروغگو و بخيل نهي مي‌كرد و دليل آنرا وجود رفتارهاي زيان آور، توام با دروغ و بخل مي‌دانست

كه در اثر همنشيني به انسان سرايت مي‌كند و فرد به آن صفات متصف مي‌شود .

معلم اسوه و سرمشق براي دانش آموزان است. او در ابتدا بايد به تصحيح و تكميل رفتار خود بپردازد تا اسوه‌اي شايسته براي شاگردان باشد. شهيد ثاني در كتاب منيه المريد براي معلم خوب وظايفي را بر مي شمارد :

1. تلاش براي تكميل نفس و تصحيح رفتار خويش : پيامبراسلام (ص) درباره معلمي كه به تصحيح رفتار خود نپردازد فرمودند : (مثل الذي يعلم الناس الخير وينسي نفسه مثل الفتيله يضيي للنّاس و يحرق نفسه)[71] مثل كسي كه به مردم خير و نيكي را تعليم مي‌دهد ولي نفس خود را فراموش مي‌كند، مانند فتيله‌اي است كه به مردم نور مي‌دهد و خود را مي‌سوزاند .

2. صلاحيت و شايستگي براي تدريس: معلم بايد شايسته براي درس دادن باشد. پيامبر اسلام (ص) مي‌فرمود : (المتشبعع بمالم يعط كلابس ثوب زور.)[72] كسي كه به آنچه نمي‌تواند دست يازد، مانند كسي است كه لباسي را كه خور اندام او نيست بپوشد. معلم نبايد به چيزي كه به آن احاطه ندارد، وارد شود.

3. حفظ حيثيت و شئون علم و دانش: علي (ع) مي‌فرمود دو دسته كمر مرا شكستند، دسته اول عالم بي حيا و دريده و ديگري جاهل متنسك يعني نادان زاهد نما و مقدس ماب. سپس ادامه دادند كه (فالجاهل نعش الناس بتنسكه و العالم ينفرهم بتهتكه) [73] شخص نادان مردم را با مقدس ما بي خود، فريب مي‌دهد و گول مي‌زند و عالم با بي حيايي خود مردم را از خود مي‌گريزاند .

4. بكار گرفتن علم : اگر معلم به علم خود عمل نكند صحبت او به دل نمي‌نشيند. امام صادق (ع) فرمودند :«ان العالم اذالم يعمل بعلمه زلت موعظته عن القلوب كما يزلّ المطرعن الصّفا.[74] وقتي عالم به علم خود عمل نكند پند واندرز اوبردلها نمي نشيند وازآن مي لغزد. همانگونه كه آب باران از روي سنگ صاف مي لغزد و بر آن نمي ماند .

5. حسن خلق وفروتني.

6. عفت نفس و علوهمت

7. تأدب نوازين اخلاقي وقيام وظائف ديني .

8. شهامت دراظهار حق : پيامبراسلام مي فرمود كه «اذاظهرت البدع في امّتي فليظهر العالم علمه فمن لم يعفل فعليه لعنه اللهوقتي بدعت‌ها در امت من پيدا شد بايد عالم علم خود را ظاهر كند و حق را بگويد و كسي كه چنين نكرد براولعنت خداباد.

پيامبر اسلام (ص) سرمشق و نمونه عملي كاملي براي تربيت است. قرآن مجيد در اين باره مي‌‌گويد: «لقد كان لكم في رسول الله اسوه حسنه.[75] همانا پيامبر براي شما سرمش و الگوي خوبي است. همچنين پيامبر شاهد و گواه و معيار براي تربيت است.«انا ارسلنا اليكم رسولاً شاهداً عليكم[76] ما پيامبر را به رسالت برگزيديم تا شاهدي براي شما باشد و خودتان را با آن معيار مورد ارزيابي قرار دهيد و به تصحيح رفتار خود بپردازيد. قرآن افراد مؤمن را نيز شاهد و الگو براي ديگران قرار مي‌دهد. «لتكونوا شهداء علي الناس و يكون الرسول عليكم شهيداًَ [77] تا شما نمونه و گواه براي مردم باشيد و پيامبر براي شما گواه باشد. رفتار و عمل و سيره پيامبر (ص) الگوي هر مسلماني بايد قرار گيرد. امام حسين (ع) در وصف پيامبر (ص) مي ف‍رمود. پيامبر خوش اخلاق بود. تندخويي نمي‌كرد و از كسي عيب جويي نمي‌نمود. از خودنمايي، پر حرفي و سخن بي معنا احتراز مي‌كرد. همواره بياد خدا بود و به همه احترام مي‌گذارد.

3. تمرين، تكرار و عادت دادن

عادت، نقش عمده‌اي در يادگيري دارد. كودك ابتدا رفتاري را مي‌بيند و آنرا انجام مي‌دهد و نتيجه‌اي مي‌‌گيرد. سپس آن را تكرار مي‌كند و به صورت عادت براي او در مي‌آيد. سخن گفتن، راه رفتن، نحوه غذا خوردن نمونه‌هايي از عادت هستند. وقتي رفتار به صورت عادت درآمد، مانند يك عمل فطري و غريزي مي‌شود. علي (ع) فرمودند : «العاده طبع ثان[78] عادت سرشت و طبيعت دوم انسان است. عادت مانند رفتار طبيعي است. كودك بسياري از رفتارهاي خود را از طريق عادت فرا مي‌گيرد. از نظر اسلام كودك را بايد به رفتار درست عادت داد. علي (ع) فرمودند كه پيامبر اسلام «يرفع لي في كل يوم علماً من اخلاقه و يأمرني بالاقتداء به[79] هر روز بخشي از اخلاق خود را به من ياد مي‌داد و به من امر مي‌كرد كه از آن پيروي كنم.

پيامبر رفتاري را نشان مي‌داد و از علي مي‌‌خواست تا پيروي كند تا به صورت عادت نيك براي او درآيد. قرآن مجيد به پيامبر (ص) دستور مي‌دهد كه « وامر اهلك بالصلوه و اصطبر عليها به خانواده‌ات فرمان بده تا نماز بخوانند و بر نماز ايستادگي و پافشاري كن. ايستادگي و پافشاري بر نماز باعث مي‌شود تا به صورت يك عادت خوب فردي در خانواده درآيد.

4. تعليم و تعلم

تعليم و تعلم دو وسيله مهم تربيت است. انسان يا راه و رسم زندگي را ياد مي‌گيرد و يا بايد به او ياد داد. اگر انسان چيزي را نداند نمي‌تواند عمل كند. جهل و ناداني باعث اشتباه و گمراهي مي‌شود. ناداني آنقدر مذموم است كه خود جاهل هم از آن بيزار است. پيامبر اسلام (ص) فرمودند: «كان ما يفسد اكثر مما يصلح[80] فساد و تباهي عمل او بيش از صلاح و خير آن خواهد بود. اسلام به يادگيري و ياد دادن (تعلم و تعليم) تاكيد فراوان نموده است. پيامبر اسلام (ص) مي‌فرمود «اغد عالماً او متعلماً او محباً ولا تكن الخامسه فتهلك.[81] هر روز را به اين صورت آغاز كن كه يا دانشمند باشي، يا دانش آموز يا كسي كه به علم گوش فرا مي‌دهد و يا آنكه دوستدار دانش است و جز اينها.

پيامبر اسلام (ص) به نشر علم آنقدر اهميت مي‌دادكه اسراي جنگي را اگر با سواد بودند در مقابل اينكه ده نفر را با سواد كنند آزاد مي‌كرد. طلب علم در اسلام يكي از فرائض و واجبات است. پيامبر اسلام (ص) مي‌فرمود : كه «طلب العلم فريضه علي كل مسلم[82] فرا گرفتن دانش بر هر مسلماني واجب است.

شهيد ثاني در كتاب منيه المريد آداب و وظائفي را براي شاگردان بر مي‌شمارد. انجام اين آداب، دانش اندوزي و يادگيري را براي دانش آموز دلپذير مي‌سازد.

1. تصفيه و پالايش دل از آلودگي ها .

2. غنيمت شمردن فرصت‌هاي زندگي . علي (ع) در اين باره فرمودند : «الفرضه تمر مر السحاب فانتهزوا فرص الخير[83] فرصت مانند گذاشتن ابر مي‌‌گذرد پس از فرصت‌هاي خوبي كه پيش مي‌آيد بهره گيريد.

3. تسليم در برابر حق. اصرار بر عدم پذيرش حق نوعي خود بزرگ بيني است و اين امر در اسلام مذمت شده است.

4. رعايت مدارج علوم و دانش‌ها از نظر اهميت.

5. مداومت و استمرار در بحث و مطالعات علمي. يادگيري از طريق مداومت و استمرار صورت مي‌پذيرد. امام باقر (ع) فرمودند خداي بيامرزد كسي را كه به علم و دانش حيات ببخشيد. عرض كردند چگونه مي‌توان به علم و دانش حيات بخشيد. فرمود بدين صورت كه افراد با تقوي و ديندار از طريق بحث و گفتگوي علمي به آن روح تازه‌اي ببخشند.[84]

6. خود داري از جدال و ستيز در هنگام بحث. پرسش بايد به منظور فراگيري و كسب علم باشد. پيامبر اسلام(ص) فرمودند كه «ذرو المراء فانه لا تفهم حكمته و لا تومن فتنته[85].                                                                                                                                                                  جدال و ستيز را رها كنيد زيرا با آن هيچ گونه حكمت و ژرف انديشي فراهم نمي‌شود و از آشوب آن در امان نخواهند شد.

7. فروتني در مقابل معلم و آراستگي اخلاقي. امام صادق (ع) فرمودند: «اطلبوا العلم و تزينوا معه بالحلم و الوقار و تواضعوا لمن طلبتم منه العلم»[86] يعني در طلب دانش باشيد و خود را به بردباري و متانت آراسته كنيد و نسبت به معلم خود متواضع و فروتن باشيد.

5. روش تكريم شخصيت

از روش هاي صحيح و كارآمد در تعليم و تربيت انسان، روش احترام و شخصيت متربيان مي‌باشد. اين شيوه در واقع پشتوانه و سلامت روان بشر و از بهترين عوامل رشد شخصيت آدميان است. شالوده و بنياد اساسي اخلاق اسلامي، تربيت اخلاقي، توجه دادن انسان به شرافت و كرامت ذاتي خويش است. «و لقد كرمنا بني آدم ... و فضلنا هم علي كثير ممن خلقنا تفضيلا» به راستي ما فرزندان آدم را كرامت بخشيديم (گرامي داشتيم) ... و آنها را بر بسياري از آفريده‌هاي خدا برتري آشكار داديم[87]. «سيره رفتاري پيامبر اسلام (ص) گوياي توجه و احترام به شخصيت مردم است. در زمان آن حضرت هر كس بر او وارد مي‌شد، مورد تكريم قرار مي‌گرفت كه اين خود يكي از عوامل بسيار مؤثر در گرايش مردم به دين مبين اسلام بود. از جلوه‌هاي رفتار تكريمانه پيامبر اعظم (ص) رعايت احترام نسبت به كودكان و اعطاي شخصيت به آنان بود. مهرباني و عطوفت نسبت به كودكان، خوي هميشگي آن حضرت بود. مطالعه در سيره عملي رسول خدا نشان مي‌دهد كه آن بزرگوار توجه خاصي به هم بازي شدن با كودكان داشت؛ بنابراين مي‌فرمود : «هر كس كودكي دارد بايد در راه تربيت او، خود را تا سر حد كودكي برساند و خويشتن را با عالم او، هماهنگ ساخته و رفتاري كه در خور درك و فهم اوست پيش گيرد.

«حر عاملي، جلد 15 ،ص 203»[88] 

به هر حال سيره پيامبر اكرم (ص) و ائمه معصومين عليهم السلام سرشار از اكرام و احترام ايشان در حق ديگران است ؛ از جمله : سلام كردن و سبقت در آن، حتي نسبت به كودكان، همبازي شدن با كودكان ؛ توصيه به نامگذاري نيكو براي فرزندان و آنان را با القاب خود صدا زدن، جا دادن به تازه وارد كه دستور صريح قرآن است؛ توصيه به گفتار نيك و خويش زباني و ده‌ها دستور و توصيه ديگر كه همگي حاكي از عنايت به اكرام و احترام مؤمنان در جامعه اسلامي است[89].

6. مشاهده، تجربه و تعقل

از امتيازهاي انسان،داشتن قدرت تفكر و انديشه است. تفكر و تعقل وسيله‌اي براي شناخت مشكلات و حل آنهاست. پيامبر اسلام (ص) هيچ عبادتي را بالاتر از تفكر نمي‌دانست[90]. امام صادق (ع) خرد و انديشه را راهنماي مؤمن مي‌شمرد[91]. قرآن از مفهوم مجرد عقل صحبتي نكرده و درگير بحث در اين زمينه نشده و بر عمل انديشيدن و تفكر تاكيد كرده و گفته است :

«ان في خلق السموات و الارض و اختلاف الليل و النهار لايات لاولي الالباب، الذين يذكرون الله قياماً و قعوداً و علي جنوبهم و يتفكرون في خلق السموات و الارض ربنا ما خلقت هذا باطلا[92]. همانا در خلقت آسمانها و زمين و گردش شب و روز نشانه‌هايي براي خردمندان است. آنان كه ايستاده و نشسته و دراز كشيده بياد خدا هستند و در خلقت آسمان‌ها و زمين مي‌انديشند و مي‌گويند پروردگارا اينها را عبث و بيهوده نيافريده‌اي.

آيات قرآن براي افرادي كه مي‌انديشند به تفصيل بيان شده است «كذلك نفصل الايات لقوم يتفكرون[93] اين چنين براي مردمي كه بينديشند آيات را به تفصيل بيان مي‌كنيم. در مواردي از قبيل گسترانيدن زمين و وجود نهرها و انواع ميوه ‌ها‍، نشانهايي براي افرادي كه مي‌انديشند، موجود است «ان في ذلك لايات لقوم يتفكرون.» همانا در آن موضوع‌ها آياتي است براي مردمي كه مي‌انديشند.

در نظام تعليم و تربيتي اسلامي عقل جايگاه مهمی دارد، و از نعمت‌هاي بزرگ خداوند قلمداد شده است. رشد عقلي و تربيت عقلاني بخشي از اهداف تربيت ديني است. به كار گيري قدرت تعمق و تفكر به عنوان ابزار معرفت صحيح و هدايتگر انسان به سوي تعالي و چراغ روشنايي بخش از ظلالت و گمراهي است. نبي مكرم اسلام (ص) در رسالتش مروج تفكر و انديشه بوده است و براي رشد عقل، آموزش، تعليم و مطالعه و توجه و دقت در شگفتي‌هاي عالم را همواره توصيه مي‌نمود.

ابوذر شاگرد تربيت شده و خرد ورز پيامبر اكرم (ص) بيشترين اوقات خويش را صرف تعمق و انديشه و بهره‌گيري از خرد ديگران مي‌نمود.

همچنين در سخنان حضرت عقل، به عنوان ابزار مؤمن و مركب راهور و هدف عبادت ذكر شده است.

تشويق پيامبر اكرم (ص) به دانش اندوزي و مذمت و نكوهش جهل و ناداني به طور مكرر در سخنان آن حضرت مشهود است. جمله معروف : جستجوي دانش بر هر مسلماني لازم است. آگاه باشيد كه خداوند طالبان علم را دوست دارد. (كليني، ج 1 ، ص 30)

قرآن به مذمت آن افرادي مي‌پردازد كه انديشه و عقل خود را بكار نمي‌گيرند و مي‌گويند «ان شر الدواب عندالله الصم البكم الذين لا يعقلون[94]» همانا بدترين جنبيده نزد خداوند آناني هستند كه كر و لال هستند و عقل خود را بكار نمي‌برند. در اين آيه دسته‌اي را كه فكر نمي‌كنند كر و لال دانسته است. زيرا چنين افرادي حتي از حواس خود هم استفاده نمي‌كنند. در سوره يونس مذمت را تشديد مي‌كند و مي‌گويد «و يجعل الرجس علي الذين لا يعقلون[95] و خداوند براي كساني كه نمي‌انديشند پليدي را مقرر داشته است. در اين آيه به نتيجه عدم تفكر و انديشه اشاره مي‌كند و مي‌خواهد بگويد كه اگر افرادي از عقل خود استفاده نكنند و در كارهاي خود نينديشند، نتيجه‌‌اي كه عايد آنها مي‌شود پليدي و بدي است.

مشاهده و مطالعه طبيعت از جمله اموري است كه به انسان قدرت شناخت علمي مي‌بخشد و براي تصرف و دخالت در طبيعت انسان را آماده مي‌كند. بسياري از سوره‌هاي قرآن به نام حيوانات نامگذاري شده است مانند سوره بقره (گاو ماده) ‍، سوره عنكبوت، سوره نحل (زنبور عسل) ، سوره نمل (مورچه) . اين نامگذاري علاوه بر توجه به مطالبي كه در اين سوره‌ها مطرح شده‌اند. متوجه اهميتي است كه قرآن به مشاهده امور طبيعي مي‌دهد. قرآن به امور طبيعي از قبيل ماه ، خورشيد ،‌ زمين ، آسمان ، ‌شب و روز سوگند مي‌‌خورد. اين نشانه اهميتي است كه قرآن به اين امور مي‌دهد.

به نظر قرآن زمين و نفس انسان دو بستري هستند كه براي طالبان يقين و حقيقت داراي نشانه‌ها و آيات الهي است و مردم براي كشف حقيقت لازم است به اين زمينه‌ها توجه كنند و آنها را مورد مشاهده دقيق قرار دهند. «و في الارض ايات للموقنين و في انفسكم افلا تبصرون[96]. و در زمين و نفس شما آياتي است براي آن دسته كه طالب يقين‌اند. پس چرا آنها را مورد مشاهده قرار نمي‌دهيد. به عبارت ديگر چرا درون و بيرون از خود را نمي‌بينيد و در آن دقت نمي‌كنيد.

7. موعظه، نصيحت و امر به معروف

اگر براي تربيت الگو و سرمش خوبي وجود داشته باشد و آن الگو عالم و عامل باشد و سنجيده سخن بگويد، گفته او بر دل مي‌نشيند و رهگشاي زندگي مستمع مي‌شود. موعظه و نصيحت در صورتي بي اثر است كه موعظه گر به آنچه كه مي‌گويد خودش عمل نكند و مصداق اين مثل قرار گيرد كه رطب خورده منع رطب كي كند و شامل اين شعر باشد.

طبيبي كه باشد و را زرد روي                از او داروي سرخ رويي مجوي

قرآن با لحني كه حاكي از سرزنش است مي‌فرمايد : «لم تقولون مالا تفعلون. چرا آنچه را كه خودتان انجام نمي‌دهيد مي‌گوييد و سپس ادامه مي‌دهد «كبر مقتا عندالله ان تقولوا مالا تفعلون[97]. اگر چيزي را كه عمل نمي‌كنيد، بگوييد باعث خشم فراوان خدا شده‌ايد. اسلام به موعظه و نصيحت خیلی اهمیت می دهد و آن را از روش های عمده تربیت می شمارد.

پیامبر اسلام (ص) به عنوان نصیحت گری امين معرفي شده است «و انا لكم ناصح امين.»[98] و من براي شما فردي نصيحت گر هستم و امانت را رعايت مي‌كنم. در اسلام براي تشويق فرد به عمل و براي تذكر و يادآوري مطالب، از روشهاي مختلفي استفاده مي‌شود كه عبارتنداز :

1. موعظه             2.نصيحت           3.ذكر و يادآوري       

4. وصيت             5. امر به معروف

الف. موعظه . اسلام از موعظه براي تربيت استفاده مي‌كند. لقمان حكيم براي تربيت فرزندش،‌ او را موعظه مي‌كند. «اذقال لقمان لابنه و هو يعظه. هنگامي كه لقمان با پسرش گفتگو كرد و او را موعظه نمود. به او گفت كه «يا بني لا تشرك بالله ان الشرك لظلم عظيم[99]. اي پسرم براي خدا شريكي مگير زيرا شرك، ستمي بزرگ است. پيامبر اسلام (ص)‌ مامور به موعظه كردن بود. «قل انما اعظكم بواحده ان تقوموالله مثني و فرادي[100]. بگو كه من شما را به يك موضوع پند مي‌دهم و آن آنكه دو نفره و يك نفره براي خدا كار كنيد. طريقه و شيوه موعظه كردن هم در اسلام بيان گرديده است. وقتي موسي و هارون مامور شدند كه براي ارشاد و هدايت فرعون بروند به آنان گفته شد كه فقولا له قولا لينا لعله يتذكر او يخشي[101].پس وقتي با فرعون روبرو شديد به او با نرمي سخن بگوييد تا شايد متذكر شود و از عاقبت كار بترسد. به پيامبر اسلام (ص)‌ خطاب مي‌شود كه ادع الي سبيل ربك بالحكمه و الموعظه الحسنه و جادلهم بالتي هي احسن[102].

مردم را به اين طريق به راه خدا بخوان كه 1. سخن تو سنجيده و توام با حكمت باشد. 2. پند نيكو در آن باشد. 3. با آنچه كه بهترين است با آنها به بحث بپرداز.

موعظه اگر با عمل توام باشد موثرتر خواهد بود. در حديث آمده است كه «كونوا دعاه للناس بغير السنكم[103]. مردم را بدين حق با ابزاري غير از ابزار زبان يعني،‌ بوسيله ابزار عمل دعوت كنيد.

سعديا گرچه سخندان و مصالح گويي

 به عمل كار برآيد به سخن داني نيست

ب) نصيحت . نصيحت به معناي خواندن به آن چيزي كه به صلاح فرد است و نهي از آن چيزي است كه در آن فساد است. اسلام از نصيحت براي رساندن پيام و توجه دادن فرد به وظائف خود استفاده كرده است. پيامبر (ص) چنين مي‌گويد كه ابلغكم رسالات ربي و انصح لكم[104]. پيامهاي پروردگار را به شما مي‌رسانم و شما را نصيحت مي‌كنم. پيامبر از نصيحت براي آگاه كردن مردم و آشنا ساختن آنان به وظائف خويش به صورت يك روش استفاده مي‌كند و مردم را هم تشويق به نصيحت كردن مي‌نمايد و مي‌فرمايد. ان اعظم الناس منزله يوم القيامه امشاهم في ارضه بالنصيحه لخلقه[105]. همانا در روز قيامت آن كسي داراي منزلت و پايگاه بالاتري است كه بيشتر براي نصيحت به مردم گام بردارد.

ج) ذكر و يادآوري. يادآوري و تذكر از جمله روش‌هايي است كه براي توجه به افراد به امور اخلاقي و تربيتي و آگاه شدن از وظائف فردي و اجتماعي به كار مي‌رود.

قرآن به پيامبر (ص) خطاب مي‌كند كه «فذكر ان نفعت الذكري[106]. يادآوري كن كه يادآوري ثمربخش است. در آيه ديگر مي‌گويد. «و ذكر ان الذكري نفع المؤمنين[107]. و به ياد آنها بياور كه همانا يادآوري و تذكر به نفع افراد با ايمان است. انسان فراموش كار است و گاهي از نتيجه و حاصل كارها غافل مي‌شود لذا بايد او را متذكر بعضي از وظائف نمود و به ياد او آورد كه چه مي‌كند و به چه نتيجه‌اي مي‌رسد و چه كاري بايد بكند. قرآن تذكره و يادآوري نيز هست. «كلا انها تذكره فمن شاء ذكره[108]. اين چنين كه مي‌گفتند نيست، قرآن يادآوري است، پس هر كه بخواهد ياد آورش مي‌شود. در آيه ديگر مي‌گويد، ان هو الاذكري للعالمين4 اين پيام و كتاب، يادآوري براي جهانيان است. آنقدر تذكر و يادآوري در قرآن بكار رفته است كه برخي علم را يادآوري و كنار رفتن پرده‌هاي جهل و اوهام دانسته‌اند.

د) وصيت . وصيت به عنوان يك روش ترتيبي منحصراًَ در وقت مرگ و آنهم براي تقسيم اموال و تعيين تكليف وارثان بكار نمي‌رود. وصيت كه به معني سفارش و خواستن برخي از امور است به صورت گسترده‌اي در اسلام براي بيان وظائف فردي و اجتماعي بكار رفته است. قرآن از زبان عيسي (ع) بيان مي‌كند كه «اوصاني بالصلوه و الزكوه ما دمت حياً[109]. خداوند به من وصيت و سفارش كرد كه تا وقتي زنده هستم نماز بخوانم و زكوه بپردازم. پيامبر اسلام (ص) بسياري از مسائل تربيتي را به صورت وصيت بيان داشته‌اند. وصاياي آن حضرت به تفصيل در آخر كتاب مكارم الاخلاق طبرسي درج شده است. از جمله وصاياي آن حضرت به علي (ع) اين بود كه «بادر با رع قبل اربع،‌ شبابك قبل هرمك و صحتك قبل سقمك و غناك قبل فقرك و حياتك قبل موتك[110]. چهار چيز را قبل از فرارسيدن چهار موضوع در باب، جواني را قبل از پيري، سلامتي را قبل از بيماري، بي نيازي را قبل از فقر و زندگي را قبل از مرگ.

هـ) امر به معروف . از جمله روش‌هاي كه در اسلام براي تشويق و ترغيب افراد به انجام امور بكار رفته امر به معروف است. امر به معروف كه عبارت از طلب و درخواست انجام امور خير و نيك است،‌ بيش از موعظه ونصيحت و حتي وصيت در اسلام مورد تاكيد قرار گرفته و جزء واجبات است. گرچه همواره امر به معروف و نهي از منكر با يكديگر مي‌آيد و اصولاً مكمل يكديگرند ولي در اين كتاب،‌ روش‌هايي كه حاكي از ترغيب وانگيزش است از روش‌هايي كه حكايت از منع و نهي است از يكديگر جدا شده است. امر به معروف به عنوان روشي كه فرد را وادار به انجام كاري مي‌كند در اين قسمت و نهي از منكر كه روشي بازدارنده است.

امر به معروف جنبه ارشادي دارد و براي هدايت فرد به صراط مستقيم و راه درست در زندگي است. امر به معروف به قول معروف نيز تعبير شده است و بيانگر اين موضوع است كه امر به معروف تحكم نيست بلكه گفتار نيكي است كه بر دل مي‌نشيند. در سوره نساء آمده است كه «و قولوا لهم قولاً معروفاً و به آنانكه تحت سرپرستي شما هستند با گفتار نيكو سخن بگوييد و آنان را به راه درست بخوانيد.

8. انذار و تبشير، نهي از منكر و مبارزه با انحرافات

انذار يا ترهيب يكي از شيوه‌هاي تعليم و تربيت و دعوت به ارزش هاي اخلاقي است و به معناي هشدار دادن و متوجه ساختن فرد به عواقب و نتايج سوء كارهاست و در آن نوعي ترساندن نيز هست. تبشير يا ترغيب نيز به معناي آگاه كردن فرد از نتايج مطلوب و خوب كارهاست كه موجب سرور و شادماني است. قرآن كريم و پيامبران الهي از اين ابزار، فراوان استفاده كرده‌اند. چنانكه قرآن همه انبياء‌را مبشرين و منذرين مي‌خواند[111] و خود را هم نذير[112] و بشري[113] مي‌خواند. در شيوه تربيتي قرآن در استفاده از انذار و تبشير دو نكته جلب توجه مي‌كند :

1ـ قرآن انذار و تبشير را همراه با برانگيختن عواطف انساني به كار برده ا‌ست كه از يك طرف خوف و خشيت و خشوع نسبت به خداوند را در مخاطبان بر مي‌انگيزد و از سوي ديگر محبت شوق و اميد را در دل آنان مي‌پروراند. مهمتر آنكه بين اين دو دسته عواطف، موازنه‌اي ايجاد مي‌كند كه نه موجب ياس شود و نه موجب غرور و بي خيالی؛ همچنانكه در روايات تأكيد شده مبلغ بايد مخاطبان را در حالتي ميان خوف و رجا نگه دارد.

2ـ كاربرد مطاديق انذار و تبشير، در قرآن دامنه‌اي گسترده دارد، خداوند براي همه كس از رضوان و روح و ريحان سخن نمي‌گويد. بله برخي را نيز با وعده خوراكي‌هاي لذيذ، پوشيدني‌هاي زربفت و زيبا، تفرجگاه‌هاي روح نواز و ... اميدوار مي‌كند. بنابراين در جريان تربيت اخلاقي نبايد بلند پروازي كرد، بلكه بايد مطابق استعدادها و ظرفيت‌هاي افراد از بشارت‌ها و نعمت هاي مختلف سخن گفت[114].

اسلام براي گوشزد نمودن وظایف تربيتي، به موعظه، تذكر و امر به معروف اكتفا نمي‌كند. بلكه افراد را واقف به نتيجه كار نادرست خويش مي‌كند و به آنها هشدار مي‌دهد و آنها را از اعمال نادرست نهي كرده و باز مي‌دارد. امر به معروف و نهي از منكر دو وسيله نيرومند براي انجام وظایف و جلوگيري از مفاسد است. مربي نمي‌تواند يك نظاره گر بي طرف باشد. امور تربيتي اگر بدون نظارت و كنترل انجام گيرد ضمانتي بر درستي يا نادرستي آنها وجود نخواهد داشت. امام باقر (ع) درباره امر به معروف و نهي از منكر فرمودند : «بها تقام الفرائض و تامن المذاهب و تحل المكاسب و ترد المظالم و تعمر الارض و ينتصف من الاعداء و يستقيم الامور[115]. به وسيله امر به معروف و نهي از منكر ساير واجبات و دستورات انجام مي‌گيرد. راهها امن مي‌شود. کسب ها حلال می شود. مظالم و اموال مردم به صاحبان اصلی آن بر می گردد. زمین آباد می شود. از دشمنان انتقام مي‌گيرند و كارها روبراه مي‌شوند. اين حديث به روشني بيان مي‌كند كه امر به معروف و نهي از منكر به صورت نظارت عمومي براي انجام امور مختلف فردي و اجتماعي است. قرآن مي‌فرمايد: «كنتم خير امه اخرجت للناس تامرون بالمعروف و تنهون عن المنكر و تومنون بالله[116]. اگر شما امر به خوبي كنيد و مردم را به امور درست تشويق و ترغيب نماييد و از امور ناپسند باز داريد و مؤمن به خدا باشيد، آنگاه بهترين جامعه در بين جوامع خواهيد بود.

در اسلام براي اين نظارت شرايطي مقرر شده است. شرايط امر به معروف و نهي از منكر عبارتند از : 1. علم و آگاهي و شناخت نسبت به موضوع 2. احتمال اثر داشتن و نتيجه دادن 3. نبودن ضرر و مترتب نشدن مفسده بر آن 4. ادامه و اصرار متخلف به گناه و نادرستي[117]. وجود اين شرايط هم جلو افراد غير مسئول و نا آگاه را مي‌گيرد و هم به افراد آگاه مي‌گويد كه چگونه نظارت خود را انجام دهند.

اسلام براي جلوگيري از فساد، راههاي مختلفي راپيش مي‌گيرد كه اهم آنها عبارتند از :

1. انذار    2. نهي از منكر     3 . مبارزه با انحرافات

1. انذار : انذار به معناي هشدار دادن و متوجه ساختن فرد از نتيجه كارهاست. پيامبر اسلام (ص) بشير و نذير است. يعني بشارت دهنده و هشدار دهنده است. « لقد جاء كم بشر و نذير[118]. همانا براي شما بشير و نذير آمده است. وقتي پيامبر اسلام (ص) اولين آيات وحي را شنيد از كوه حراء به خانه آمد تا كمي استراحت كند، اين آيه نازل شد. «يا ايها المدثر، قدم فانذر[119]. اي جامه خواب به خود پيچيده، برخيز و هشدار ده و بترسان. انذار به عنوان اولين برنامه پيامبر قلمداد مي‌شود تا مردم را متوجه عاقبت كارشان نمايد. معلوم است كه براي نتيجه مطلوب گرفتن، پيامبر بايد ابتدا خويشاوندان نزديك خود را انذار دهد و آنان را از نتيجه كارشان مطلع سازد. لذا مامور مي‌شود كه «و انذر عشيرتك الاقربين[120]. و خويشاوندان نزديك خود را بترسان و به آنان هشدار ده. سپس به انذار همه مردم مي‌پردازد و مي‌گويد «اوحي الي هذا القران لا نذركم به و من بلغ[121]» اين قرآن به من وحي شده است تا شما را بتوانم انذار داده و هشدار دهم. انذار به عنوان يك روش نه تنها به وسيله پيامبر (ص) بكار گرفته شده بلكه در قرآن تأكيد گرديد كه عده‌اي از مردم بايد به فهم و درك دين و مسائل ديني نائل آيند و بر كسب علوم ديني همت گمارند و آنگاه به انذار مردم بپردازند و عاقبت كارها را برايشان روشن سازند. در سوره توبه در اين باره مي‌فرمايد : «فلولا نفر من كل فرقه منهم طائفه ليتفقهوا في الدين و لينذروا قومهم اذا رجعوا اليهم[122]» چرا از هر جماعتي، گروهي كوچ نمي‌كنند تا در دين عالم و آگاه شوند و وقتي بازگشتند قوم خود را انذار دهند و آنان را از عاقبت كارشان بترسانند و به آنان هشدار دهند. اين آيه براي تشويق و ترغيب به تفقه و آگاه شدن به مسائل ديني و سپس احساس مسئوليت و دعوت مردم بر اساس آگاهي است.

2. نهي از منكر : اگر انذار و هشدار به نتيجه‌اي نرسيد، نهي از منكر مطرح مي‌شود. نهي از منكر به عنوان يك روش تربيتي براي جلوگيري فرد از سقوط و افتادن در مهالك است. اهميت اين روش به آن اندازه است كه در قرآن خداوند را نهي از منكر و جلوگيري از بديها معرفي مي‌كند و مي‌گويد : «و ينهي عن الفحشاء و المنكر و البغي[123]» و خداوند از اعمال ناپسند و زشتي‌ها و ستم نهي مي‌كند و باز مي‌دارد. در كتب حديث مواردي كه پيامبر اسلام (ص)‌ نهي فرموده‌اند ذكر شده است. در كتاب مكارم الاخلاق طبرسي بخشي تحت عنوان مناهي النبي يعني مواردي كه پيامبر نهي فرموده آمده است از جمله، «نهي عن الغيبه و الاستماع اليها. نهي ان يطلع الرجل في بيت جاره. نهي عن المدح و قال احثوافي وجوه المداحين التراب[124]. پيامبر اسلام (ص) از غيبت و گوش دادن به آن نهي كرد. از اينكه فرد به خانه همسايه‌اش سر بكشد و از داخل آن جويا شود منع كرد. از ستايشگري منع كرد و فرمود به صورت ستايشگران خاك بپاشيد. نهي‌هاي پيامبر دلالت بر اهميت اين روش براي جلوگيري از مفاسد دارد.

3. مبارزه با انحرافات. مسئوليت يك مسلمان براي جلوگيري از مفاسد به انذار و نهي از منكر محدود نمي‌شود. براي جلوگيري از انحرافات بايد اقدام عملي بشود و جلو انحرافات گرفته شود. امام صادق (ع) فرمودند: «من راي اخاه علي امر يكرهه فلم يرده عنه و هو يقدر عليه فقد خانه. هر كس برادرش را در كار ناپسندي ببيند و با اينكه مي‌تواند، او را از آن كار باز ندارد به او خيانت كرده است.

9. برقراري ثواب و عقاب براي اعمال

اگر انسان بداند كه رفتار درست او داراي اثر و نتيجه خوبي است به تكرار آن رفتار تشويق مي‌شود و چنانچه بداند كه انجام يك رفتار نادرست به نتيجه دردناكي مي‌انجامد از آن عمل اجتناب مي‌كند. ثواب و عقاب يا پاداش و كيفر از لوازم يادگيري و براي تحريك فرد به انجام كار درست و جلوگيري از اعمال نادرست است. قرآن براي كار درست پاداش در نظر مي‌گيرد و مي‌گويد «ان الذين امنوا و عملوا الصالحات اولئك هم خير البريه[125]». همانا كساني كه ايمان داشته و عمل صالح داشته باشند بهترين موجود در جهان خواهند بود. «فالذين امنوا و عملوالصالحات لهم مغفره و رزق كريم[126]. آنانكه ايمان آورده و عمل صالح داشته باشند داراي روزي فراوان بوده و مشمول عنايت و مغفرت خداوند قرار مي‌گيرند. «و ان الذين امنوا و عملوا الصالحات انا لا نضيع اجر من احسن عملاً[127] همانا كساني كه ايمان داشته و عمل صالح دارند بدانند كه ما پاداش كسي را كه عمل شايسته دارد ضايع نمي‌كنيم.

از نظر اسلام كار نادرست بدون كيفر و عقاب نيست مگر آنكه فرد تغيير رفتار دهد و توبه كند.

پاداشهايي كه اسلام براي عمل درست تعيين كرده مختلف است. هر چه انسان بيشتر به كار درست و عمل صالح بپردازد ثمره و پاداش بيشتري مي‌برد. اولين پاداش براي عمل صالح بهره‌وري بيشتر و نتيجه مضاعف است.

«من جاء بالحسنه فله عشر امثالها[128]. هر كس كار نيكي انجام دهد ده برابر آن پاداش مي‌گيرد. عمل درست زمينه ساز ساير امور مي‌شود و كارها را به جريان مي‌اندازد.

دومين پاداش، ارزش معنوي و منزلت و مقامي است كه در اثر عمل صالح مي‌شود. عمل صالح ارزش معنوي فرد را بالا مي‌برد. «من يويه مومنا قد عمل الصالحات فاولئك لهم الدرجات العلي[129] آنكه با ايمان و عمل صالح رو به سوي خدا آورد داراي درجات و مقامات بلند و رفيع مي‌‌گردد.

سومين نتيجه عمل صالح داشتن يك زندگي توام با رضايت خاطر است. دغدغه‌ها و آشفتگي‌ها در زندگي زندگي از گناه سرچشمه مي‌گيرد. «فاما من ثقلت موازينه فهو في عيشه راضيه[130]. پس آن كس كه ترازوهايش سنگين باشد و اعمال نيك او بسيار باشد داراي يك زندگي رضايت بخش و پسنديده است.

چهارمين نتيجه عمل صالح استفاده بردن از يك زندگي عالي و حيات معقول است. انسان آلوده به گناه از زندگي بهره‌اي نمي‌برد و احساس پوچي و بي معنايي مي‌كند. براي او زندگي به دامنه گناه و آلودگيها محدود مي‌شود. انسان درستكار خود را هماهنگ به تمام هستي و آفرينش مي‌بيند. زندگي براي او داراي معنا و در جهت كمال است و تا بي نهايت ادامه دارد.

«من عمل صالحاً من ذكر اوانثي و هو مومن فلنحيينه حيوه طيبه و لنجزينهم اجرهم باحسن ماكانوا يعلمون[131]. آن مرد و زني كه عمل صالح داشته و مؤمن باشند ما به آنها حيات و زندگي پاك مي‌بخشيم و برتر از آنچه كه مي‌كنند به آنان پاداش مي‌دهيم.

پنجمين نتيجه عمل صالح اجر اخروي است. اجر اخروي عمل صالح غير از تقرب به خدا، بهشت موعود است. «و اما من خاف مقام ربه و نهي النفس عن الهوي فان الجنه هي الماوي[132]. و آنكه از خدا بترسد و جلو هواهاي نفساني را بگيرد، بهشت جايگاه اوست.

اعمال زشت انسان كيفر و عقاب دارد. كيفر اعمال متناسب با آن اعمال و متنوع است و به صورت زير خواهد بود.

1. سرزنش دروني. وقتي انسان كار نادرستي را انجام داد نفس لوامه به سرزنش او مي‌پردازد. در اين موقع است كه انسان خطا كار مي‌كوشد تا موجب و علت خطا را به اين و آن نسبت دهد. انسان يكي از موجبات گناه را شيطان معرفي مي‌كند. شيطان مي‌گويد من بر آنها تسلط نداشتم. فلا تلوموني ولوموا انفسكم[133]. پس مرا سرزنش نكنيد و خودتان را سرزنش كنيد.

. خواري و ذلت. وقتي فرد مرتكب گناه شده از چشم مردم مي‌افتد و موجب خواري و ذلت خود را فراهم مي‌سازد. قرآن در اين باره مي‌گويد «والذين كسبوا جزاء سيئه بمثلها و ترهقهم ذله[1] و آنانكه مرتكب بديها و گناهان شوند به اندازه اعمال خود مجازات مي‌گردند و به خواري و رسوايي مي‌افتند و در سوره زمر مي‌فرمايد.

«فاذا قهم الله الخري في الحيوه الدنيا[2]. پس خداوند ذلت و خواري را در دنيا به گناهكاران چشانيد و گناه باعث خواري آنان گرديد.

3. سنگدلي و قساوت . با انجام گناه فرد به سنگدلي و قساوت قلب دچار مي‌شود و چه بسا قبح و زشتي كار بد خود را درك نمي‌كند. «كذل يطبع الله علي كل قلب متكبر جبار[3]. اينگونه خداوند بر دل انسان متكبر و ستمكار مهر شقاوت مي‌زند «فقست قلوبهم و كثير منهم فاسقون[4]. پس دل آنها سخت شد و بسياري از آنان نابكارانند. در اين آيه، يكي از خصوصيات فاسقان را سنگدلي و قساوت قلب مي‌داند كه در اين صورت زشتي گناه را درك نخواهند كرد.

4. زندگي توام با زيان و سختي. نتيجه گناه دامن گير خود خطا كار مي‌شود و عمل نادرست آثار خود را بروز مي‌دهد. «من يعمل سوء اً يجزبه[5]. هر كس عمل نادرستي بكند كيفر آنرا مي‌بيند. اين كيفر به صورت زيان و ضرر بروز مي‌كند. «و لا يزيد الكافرين كفرهم الا خساراً[6] و كفر و ناسپاسي كافرين جز زبان و ضرر چيز ديگري عايد آنان نمي‌كند. زندگي كردن براي خطا كار تنگ و سخت مي‌شود. «و من اعرض عن ذكري فان له معيشه ضنكاً [7] و آنكه از ياد خدا اعراض كند و آلوده گردد براي او زندگي تنگ و سخت مي‌شود.

5. مكافات عمل يا اثر وضعي گناه : بسياري از گناهان اثر ناگوار جسمي كه نتيجه طبيعي گناه است دارد. مثلاً شرابخواري صدماتي بر جسم و روان شرابخوار وارد مي‌سازد و اشكالات بدني و رواني ايجاد مي‌كند.

6. كيفر قراردادي : يكي از آثار گناه كيفر قانوني و قراردادي است و شامل مقررات جزاي مي‌شود كه در جوامع بشري بوسيله قانونگزاران وضع مي‌گردد. اين گونه كيفرها براي جلوگيري از تكرار جرم و عبرت ديگران است.

7. عذاب اخروي: مجازات اخروي دامنه وسيعي دارد و عبارت از تجسم يافتن عمل است. نعمت و عذاب اخروي همين اعمال نيك و بد است كه وقتي پرده‌ها كنار رود تجسم و تمثل پيدا مي‌كند. اعمال ما يك صورت ملكي دارد كه فاني و موقت است و آن همان است كه در اين جهان به صورت سخن يا عمل ظاهر مي‌شود و يك صورت ملكوتي دارد كه فاني نمي‌شود و از توابع و لوازم جدا نشدني ما است. اعمال ما از نظر ملكوتي باقي است و اگر زشت و ناپسند باشد. آتش جهنم براي ما خواهد شد[8]. قرآن در اين باره مي‌فرمايد «و من جاء بالسيئه فكتب وجوههم في النار[9] و آنكه آلوده به گناه باشد از رو در آتش مي‌افتد و به عذاب اخروي گرفتار مي‌گردد.

بنابراين، در اسلام براي اعمال انسان ثواب و عقاب مقرر شده است. وقتي متربي بداند كه عمل درست او نتيجه و حاصل مطلوبي دارد به انجام آن عمل ترغيب مي‌شود و چنانچه بداند كه كار نادرست او با كيفري همراه است از آن كار دست مي‌كشد. البته بايد توجه داشت كه در اسلام به پاداش، بيش از كيفر اهميت داده شده و سعي بر اين است كه از گناه و لغزش گنه كاران چشم پوشي شود و مورد عفو و مغفرت و رحمت قرار گيرند.

10. ايجاد محيط مساعد تربيتي

محيط مساعد تربيتي براي تربيت همه جانبه لازم است. اگر جامعه اصلاح نشود تلاش مربيان به نتيجه مطلوب نمي‌رسد. جامعه فاسد افراد را به فساد مي‌كشاند.

اسلام اصلاح جامعه را در رأس برنامه‌هاي خود قرار داده است. زندگي اجتماعي در دوران جاهليت و قبل از اسلام آكنده از بيدادگري،باده خوري، زناكاري، آدمكشي، و غارت بود. پيامبر اسلام (ص) در بيست و سه سال دعوت خود، اعراب را از عصيان و كفر و اختلاف باز داشت و آنان را به دوستي، يگانگي، برادري و ايمان فرا خواند. تسليم شدن در برابر حق و گردن نهادن به آنچه كه خواست خداوند است و خشوع در برابر پروردگار و دستگيري ضعيفان و پرهيز از قتل و شراب و فحشاء اسلام نام گرفت. اجتناب از شراب، قمار، فحشاء، ربا، غارت و دزدي به عنوان يك وظيفه قلمداد شد[10]. رسالت پيامبر اسلام (ص) محدود به رسالت ديني نبود بلكه يك رسالت اجتماعي و اقتصادي نيز به شمار مي‌آمد. نهضت اجتماعي و اقتصادي اسلام آنچنان اعراب را به حركت در آورد كه در طي نيم قرن دو امپراطور ايران و روم را مغلوب نمود و وحدت نوع بشر را مطرح ساخت[11].

طريقه و روش اصلاح اجتماعي، معمولاً به سه صورت است

1. روش سنتي و محافظه كارانه : در چنين روشي سنن اجتماعي حفظ مي‌گردد و چنين استدلال مي‌شود كه اگر سنتهاي گذشته تغيير كند ريشه روابط اجتماعي كه در اين سنتهاست و مانند سلسله اعصاب، اندام اجتماع را به يكديگر مي‌پيوندد از هم گسسته مي‌شود و جامعه دچار آشفتگي مي‌گردد. ريشه كن كردن سنتهاي اجتماعي، جامعه را دچار يك خلاء ناگهاني مي‌كند.

2 . روش اصلاحي : در اين روش، سنت‌ها به تدريج تغيير مي‌كند و كم كم زمينه اجتماعي براي اصلاح آن سنت‌ها فراهم مي‌شود و رفته رفته اصلاح صورت مي‌پذيرد.

اين روش، تحول آرام و تدريجي را دنبال مي كند. براي جلوگيري از خلاء ناگهاني و از هم گسستگي اجتماعي، اندك اندك و با روش ملايم و با مساعد كردن زمينه اجتماعي به اصلاح آنچه كه هست مي‌پردازد.

3. روش انقلابي : در اين روش، سنن اجتماعي ناگهاني و به يكباره ريشه كن مي‌شود و استدلال مي‌شود كه اگر سنت‌ها حفظ شود جامعه در گذشته گرايي و ركود مي‌ماند. آنچه كه به صورت بندها و قالب‌ها بر دست و پا و فكر و اراده جامعه بسته است بايد ناگهاني از بين برود و روابط اجتماعي تغيير كند و قوانين تازه‌اي جايگزين آنها بشود[12].

پيامبر اسلام (ص) براي اصلاح اجتماعي طريقه ديگري را دنبال كرد. سنت‌هاي غلط و به تعبير قرآن اغلال (غل‌ها و زنجيرها) را به سرعت و با شدت دگرگون ساخت. شركت بزرگترين گناهان تلقي گرديد و لحظه‌اي در طرد بت‌ها درنگ نشد. نفاق، تعصب و تفاخر عرب زاييده شرك قلمداد شد. محمد (ص) بي پروا به بت‌ها تاخت و پدران گذشته را گمراه خواند و تبعيت از آنان را ناروا دانست. در برابر سنت‌هاي درست كه ريشه در اعماق جامعه داشت و نسل به نسل بدان عادت كرده و به صورت طبيعي بدان عمل مي‌كردند شكل آنها را به شيوه‌اي انقلابي دگرگون ساخت.

پيامبر اسلام (ص) از هر موقعيتي براي اصلاح جامعه استفاده كرد. پس از فتح مكه، زن و مرد قريش در محل صفا ازدحام كردند تا با پيامبر بيعت كنند. مردان يكايك آمدند و بيعت كردند نوبت به بيعت زنان رسيد. در اين ميان هند، زن ابوسفيان پيش آمد او بود كه حمزه عموي پيغمبر را در احد مثله كرد. جگر آن بزرگوار را دندان زد. او پست‌ترين و كينه توز ترين دشمن اسلام بود. بيمناك بود و با خود مي‌گفت آيا پيامبر ماجراي حمزه را فراموش كرده است؟ پيش آمد و بيعت كرد.

پيامبر فرمود: با من بيعت كنيد بر اينكه به خدا شركت نياوريد. هند گفت بخدا قسم تو از ما براي امري بيعت مي‌گيري كه بر مردان نگرفتي. پيغمبر فرمود و اينكه دزدي نكنيد. هند گفت اگر از مال ابوسفيان چيزي برداشته باشم نمي‌دانم حلال است. ابوسفيان حضور داشت گفت آنچه را در گذشته برداشته‌اي بر تو حلال است. پيغمبر شناخت كه هند است فرمود. تو هند دختر عتبه‌اي. گفت: آري. از گذشته درگذر تا خدا از تو درگذرد. پيامبر ادامه دادند و اينكه زنا نكنيد و هند گفت آزاده زن زنا نمي‌كند. پيامبر ادامه دادند و فرزندانتان را نكشيد. هند گفت فرزندانمان را وقتي كوچك بودند تربيت كرديم بزرگ كه شدند تو در بدر كشتي. حاضرين با خود گفتند پيغمبر چه خواهد گفت. پيامبر ادامه دادند و اينكه به دروغ به يكديگر بهتان مزنيد. هندگفت. بهتان زدن زشت است اما از بعضي تجاوزها بهتر است. پيغمبر ادامه دادند و اينكه مرا در كار خير سرپيچي مكنيد. هند گفت اگر مي‌خواستم تو را در كار خير سرپيچي كنيم در اين مجلس حضور نمي‌يافتيم. آنگاه پيامبر براي آنان طلب آمرزش كرد[13].

11. بيان قصص انبياء و سرگذشت ملل

تاريخ و سرگذشت و بيان وقايعي كه بر آنها گذشته است، طريقه زندگي و روش كار آنها را روشن مي‌كند. آگاهي از تاريخ ملت‌ها به انسان مي‌فهماند كه چه اعمالي درست و چه رفتاري ناپسند است. تاريخ امت‌ها نشان مي‌دهد كه كدام يك در اثر پيمودن راه حق و درست به نيك بختي رسيدند و كداميك در اثر گناه و نادرستي به هلاكت افتادند.

تاريخ و سرگذشت پيشينيان وسيله عبرت و آگاهي است. قرآن در اين باره مي‌گويد: «لقد كان في قصصهم عبره لاولي الالباب. ما كان حديثاً يفتري و لكن تصديق الذي بين يديه و تفصيل كل شيي و هديً و رحمهً لقوم يومنون[14]. همانا سرگذشت آنان براي عبرت و پند گرفتن عاقلان است. آن سرگذشت‌ها مطالبي نيست كه به دروغ نقل گردد بلكه آنها را كه در پيش روي ماست، تصديق مي‌كند و هر چيزي را بيان مي‌كند و تفصيل مي‌دهد و هدايت رحمت براي افراد با ايمان است. براساس اين آيه، نقل سرگذشت و داستان زندگي گذشتگان در قرآن 1ـ براي عبرت و پند گرفتن است. 2ـ بيان واقعيت‌هاست و آميخته با افتراء و دروغ نيست. 3ـ وقايع به صورتي آمده است كه گويا هم اكنون اتفاق مي‌افتد. 4ـ حقايق امور را بيان مي‌كند و تجزيه و تحليل مي‌كند. 5ـ وسيله هدايت و رحمت است.

سير در تاريخ ملل و توجه به سرگذشت آنها را قرآن تشويق مي‌كند تا بدين وسيله انسان‌ها هدايت و تربيت شوند و به سنجش رفتار خود بپردازند. افلم يسروا في الارض فلينظروا كيف كان عاقبه الذي من قبلهم. پس چرا در زمين گردش نكردند تا نتيجه و حاصل كار آندسته را كه قبل از آنان بودند ببينند. آنان كانوا اكثر منهم و اشد قوه و اثاراًَ في الارض فما اغني عنهم ما كانوا يكسبون. از نظر تعداد بيشتر بودند و از نظر نيرو و وسائل قوي‌تر و نيرومندتر بودند ولي اين كثرت و نيرومندي نتوانست جلو عاقبت كارشان را بگيرد.

قرآن از بيان وقايع تاريخي و همچنين قصص و داستانها استفاده تربيتي مي‌كند. قصص و سرگذشت‌ها را در قرآن مي‌توان به سه دسته تقسيم كرد:

1. داستان هاي تاريخي مانند داستان موسي و فرعون،

2ـ داستان هاي تمثيلي مانند داستان پسر آدم

3. داستان هاي ارشادي مانند داستان بشريت نخستين. قرآن به گونه‌اي پيامبران را معرفي مي‌كند كه از هر نظر، الگوهاي شايسته و مدل‌هاي والايي براي انسان‌ها هستند.

روش تعليم و تربيت پيامبر در دعوت مردم به دين اسلام

بيشتر پيروان پيامبر را بردگان، مستمندان، ضعيفان و درماندگان تشكيل مي دادند. آزار و فشار كافران ومشركان بر اين عده، روز به روز افزايش مي يافت. به گونه اي كه گاه طاقت آنان تمام مي شد و از پيامبر مي پرسيدند: چرا دعا هاي ما برآورده نمي شود؟ پس ياري وگشايش خداوند چه وقت فرا مي رسد؟

پيامبر، ضمن دلداري آنان و سفارش دوباره به صبر و پايداري، مي گفت : شما شتاب مي كنيد. براي برخي پيامبران وامت هاي پيشين ، آزمايش هايي بارها دشوار تراز اين ، مقرر شد اما آنان شكيبايي واستقامت ورزيدند ، تا ياري خدا بر ايشان فرار سيد.

به تشويق پيامبر ، يكي از مسلمانان كه دارايي اي داشت ، آن را صرف خريد و آزاد کردن برخي ازبردگان مسلمان كرد كه زير شكنجه هاي سخت قرار داشتند. يكي ازاين بردگان آزاد شده ،  بلال حبشي بود. ولي دشمني وآزار همچنان ادامه داشت . تا آن كه ودر سال پنجم بعثت ، آيه هاي هجرت نازل شد. دراين آيه ها به مسلماني كه زير فشار وستم دشمنان بودند، پيشنهاد واجازه مهاجرت به سرزمين هاي ديگر داده شده بود.  در آن شرايط بسيار دشوار ، اين خبري بسيار خوش بود. پس ، با راهنمايي پيامبر ، هشتاد مرد وزن وكودك، به سرپرستي جعفر ابوطالب ، مخفيانه راه سرزمين حبشه را در پيش گرفتند.

حبشه ، كشوري آبادي در شمال آفريقا ، درآن سوي درياي سرخ بود. مردم آن،دين مسيحي داشتند وپادشاهي دادگر برايشان حكومت مي كرد. آنان پيماني با كافران و مشركان قريش نداشتند. به همين سبب، بيم آن كه مسلمانان را به قريش باز پس ندهند، نمي رفت. سران كافرو مشرك قريش، هنگامي از اين ماجرا آگاه شدند كه مهاجران سوار بركشتي، عازم آن سوي درياي سرخ بودند. پس، شتابان نمايندگاني را به حبشه فرستادند تا شاه آن كشور را وادارند كه آن گروه را به مكّه باز گرداند. اما نجاشي به خواست آنان تن در نداد. هجرت آن جمع به حبشه ، ضربه اي بزرگ بر كافران ومشركان بود. با اين كار، اسلام از مرزهاي محدود شبه جزيرة عربستان گذشته و به قاره اي ديگر صادرشد. بنابراين، مي بايست چاره اي جدي براي آن انديشيده مي شد. پس، سران كافر و مشرك گردهم آمدند و نقشة كشتن فرستادة خدارا كشيدند. خبر، به گوش ابوطالب رسيد وسخت بيمناكش كرد. عمو كه مي ديد در مكّه قادر به حفظ جان برادرزاده اش نيست، تصميم گرفت او را از شهر دور كند.

در حاشيه اي چسبيده به مكّه  دره اي بود كه در وسط آن قلعه اي بزرگ قرار داشت . اين قلعه ، متعلق به پدران ابوطالب بود، واينك در اختيار او قرار داشت . اطراف قلعه ، از هر سو باز بود. از همين رو ، نگهباني از آن آسان بود. ابوطالب به فرزندانش دستور داد كه عمو زاده شان را به قلعه ببرندو در آن جا از جان او محافظت كنند. اندكي بعد ، خود نيز به آنان پيوست.

مسلمانان برخود روانديدند كه رسول خدا در آن درة خشك تنها باشد وآنان در خانه هاي خود در شهر به سر ببرند. پس، جز بردگان، همه خانه هاي خود را ترك كردند وبه درة ابوطالب رفتند ودر اطراف قلعه ، اقدام به پاي خيمه، يا ساختن سرپناه هايي موقت براي خود كردند. آنان براين گمان بودند كه اين ماجرا زياد به داز نمي كشد، وبا تغيير آن شرايط ، دوباره به خانه هاي خود در مكّه باز خواهند گشت . اما چنين نشد.سران كافران ومشركان، با مشاهدة اين وضع، تدبيری ديگر انديشيدند: اين بار گردهم آمدند و پيمان بستند كه  از آن پس به مسلمانان چيزي نفروشند، از آنان چيزي نخرند، به ايشان همسر ندهند و از آنان همسر نگيرند، به آنان كاري نسپارند و از آن ها كاري نپذيرند، ونشست وبرخاست با ايشان را ترك كنند. مواد اين پيمان را در طوماري نوشتند، آن را مُهر كردند ودرون خانة كعبه آويختند ، تا هيچ كس از آن سر پيچي نكند. مكّه ، منطقه اي خشك ودور افتاده بود كه كاروان هاي تجاري، جز در چهار ماه از سال به آن آمد وشد نمي كردند. در اطراف آن نيز به سبب بي آبي ، هيچ گياهي قابل كشت نبود. از همين رو، به زودي تمام خورد و خوراك مسلمانان به پايان رسيد. آنان هر روز فقير تر مي شدند وكمبود وگرسنگي بر زندگي شان هجوم مي آورد. به اين ترتيب، سه سال سپري شد. در اين مدت، گرية كودكان گرسنه و نالة بيماران دردمند، دل پيامبر را به درد مي آورد. اما جز شكيبايي و در خواست كمك از خدا و را و راه چاره اي پيش روي خود نمي ديد. او و همسر دو فرزندان كوچك و حتي عمومي سالمندش، ابوطالب، نيز همچون ديگران گرسنگي مي كشيدند و رنج   مي بردند. اما همه،براساس پيماني نانوشته، مي كوشيدند تا در برابر دشمن، از خود ضعف و سستي نشان  ندهند. گله و گريه و ناله و كمك خواهي اي نيز اگر بود، در برابر خداوند و فرستادة او و همراهان بود. سرانجام آن دوران و شرايط دشوار، و راه بيرون آمدن از آن بن بست چه بود، هيچ كس نمي دانست! خواست دشمن، دست برداشتن پيامبر از دعوت خود وبازگشت مسلمانان به شرك وبت پرستي بود. اين بار نيز در اوج نا اميدي و فشار، خداوند به ياري مسلمانان آمد : جبرئيل فرو آمد و به رسول خدا گفت كه عهدنامة سران كفر و شرك در تحريم مسلمانان را، موريانه خورده، و جز نام الله چيزي از آن باقي نگذارده است.

پيامبر، عمويش را از اين موضوع آگاه كرد. ابوطالب بي درنگ نزد سران ديگر طايفه هاي قريش رفت وماجرا را به آنان گفت . سپس افزود: زمان پايان آن تحريم ها فرار سيده است. زيرا اينك ديگر در اين باره، پيماني ميان شما وجود ندارد. مشركان، ناباور به سراغ پيمان نامه رفتند: همان گونه بود بر پيامبروحي شده بود. پيمان لغو شد؛ و پس از سه سال، پيامبر و مسلمان به خانه هاي خود بازگشتند. اما اين نيز پايان رنج ها و امتحان هاي رسول خدا نبود. خديجه، پس از عمري زندگي در آسايش و رفاه، در اثر آن زندگي بسيار دشوار در درة ابوطالب، سخت شكسته و ناتوان و رنجور شده بود. تا آن كه به فاصله اي كوتاه پس از بازگشت به مكّه، به بيماري سختي مبتلا شد، و سه روز بعد، از دنيا  رفت.

مرگ آن زن بزگوار، ضربه اي سهمگين بر پيامبر بود. علاقه آن زن و شوهر به يكديگر، از هر نظر كم نظير و مثال زدني بود. خديجه هنگامي با محمّد ازدواج كرد كه دست او از مال دنيا، كاملاٌ تهي بود. در حال كه خود، از ثروتمندترين زنان عرب بود. در روزگاري كه همه در كفر و شرك به سر مي بردند، خديجه نخستين كسي بود كه به پيامبر ايمان آورد. در تمام فراز و فرودها و دشوارها، صبورانه د كنار رسول خدا ماند ولحظه اي تنهايش نگذاشت. آن زمان كه دشمنان از هر سو شوهرش را احاطه كرده بودند و آزارش مي دادند، خديجه ماية آرامش او بود و بر پايداري اش مي افزود. در طول بيست سال زندگي مشترك، براي پيامبر سه پسر وچهار دختر به دنيا آورد كه هر چند پسران همگي در كوچكي از دنيا رفتند، اما دختران باقي ماندند و باعث نشاط جان و گرمي زندگي پدرشان بودند.اينك آن بانوي بلند بالاي سپيدور ، كه نگاه گرم و شورانگيز در وجود محمد شوق مي دمد و با سخن و رفتارش دل او را گرما مي بخشيد، خسته ، بيمار و رنجور چشم از جهان فرو بسته بود. همراه شكيباي ساليان دراز محمد، در نيمه هاي راه او را تنها گذارده و رفته بود. از اين پس، او مي بايست اين راه دراز وپر خطر ، را در آن زمانة دشمن كام به تنهايي مي پيمود. جسد بردوش انبوه مسلمانان سوگوار كه مادر مهربان خويش را از كف داده بودند، به گورستان خاندان هاشم، در منطقة حاشيه اي كوه حَجون برده شد. پيامبر، غم زده و اشكبار، بادست خود، همسر و همدم محبوش را در قبر گذاشت و آخرين وداع را با او كرد. اما تا زنده بود، هرگز خديجه را از ياد نبرد. هرگاه به يادش مي افتاد، اندوهناك مي شد، و پيوسته از او به نيكي ياد مي كرد. سه روز بعد، در حالي كه رسول خدا هنوز از زير بار اين مصيبت كمر راست نكره بود، ضربة دوم براو فرو آمد : عموي محبوبش كه حكم پدر و تنها پشتيبان با نفوذ او در مكه را داشت، ديده از جهان فرو بست : هنگامي كه خبر مرگ ابوطالب رابراي پيامبرآوردند، سخت گريست. پس، فرمود: خدايش رحمت كند ! در غسل وكفن او اقدام كنيد. چون بر سرجنازة عمو رسيد، بي تابي او شدت گرفت، و از پيشاني اش عرق شروع به جوشيدن كرد. بارها با سرانگشت، عرق پيشاني را گرفت. سپس، بعض در گلو گفت : عمو جان، خدا تو را رحمت كند! در كوچكي سرپرستي مرا به عهده گرفتي و به تربيتم پرداختي، و در بزرگي، ياري و پيشتيباني ام كردي. خدا از طرف من تو را جزاي خير دهد! يكي از ويژگي هاي رسول خدا در مشكلات زندگي، نكته بسيار مهم تربيتي سه صدر پيامبر بود كه تعليم و تربيت ام وزي نيز مورد تاكيد صاحب نظران و انديشمندان علم تربيت مي باشد. آن سال، تلخ ترين سال زندگی پيامبر در مكّه بود. از همين رو، مسلمانان، سال دهم بعثت را، سال اندوه ناميدند.

فصل سوم :

تعليم و تربيـت و مراحل رشد

تفاوت مفهوم تربيت وتعليم

تعليم و تربيت را نمي‌توان به صورت دو واژه مترادف در نظر گرفت زيرا از نظر مفهوم متفاوتند . به‌ عبارت ديگر : اين دو كلمه از بعضي لحاظ، از هم متفاوت و از بعضي لحاظ نيز، به هم مرتبط اند . تربيت داراي معني وسيع و گسترده و دامنه داري است ؛ درحالي كه كلمه « تعليم» از نظر مدلول ، از اين حد كه وسيله و عاملي براي تربيت مي باشد، تجاوز نمي‌كند. بنابراين تعليم، جزئي از تربيت و يا وسيله‌اي از وسايل آن مي باشد .

تربيت چيست؟

درباره مفهوم تربيت گفتگو كرديم. اينك از ديدگاه ديگر و به منظور ارائه امتياز و تفاوت ميان اين كلمه و واژه تعليم، بحث خود را ادامه مي‌دهيم . تربيت يعني برانگيختن استعدادها و قواي گوناگون انسان و پرورش آن كه بايد با كوشش و مساعي خود متربي نيز توأم گردد، تا به منتهاي كمال نسبي خود، به ميزان طاقت وتوانائي، نائل شود. اين استعدادها و قواي مختلف وكيفيت كاربرد آنها درسايه اعمال منظم و سازمان يافته متربي[15] تحت نظارت مربي و پرورشكار، شكوفائي و رشد خود را آغاز مي كند. انسان باعوامل و انگيزه‌هايي در زندگاني احاطه شده است كه نشاط و جنبش او را تحريك نموده و استعدادها و قواي او رابيدار مي‌سازد. بديهي است كه كوشش و اهتمام خود انسان نيز در اين رهگذر به مدد رشد و تعالي اين استعدادها و  قواي عقلي او بر مي‌خيزد. براي رشد جسماني و بدني و نيرومندشدن عضلات، علاوه بر عوامل محيطي، حركات و جنبش‌هاي منظم  و به عبارت ديگر : تمرين و ورزش و مساعي شخصي خود انسان نيز سهم به سزايي دارد.

چنانكه اخلاق خوب و خوي‌هاي ستوده انسان صرفاً از راه تلقين و تعليم فضائل بدست نمي آيد، بلكه ممارست و برخورد با حوادث و مواجه شدن با موقعيت‌هاي فكري و اجتماعي و ارتباط با افراد و جامعه‌ها و اشتراك مساعي با آنها در به ثمر رسيدن فضائل اخلاقي، نقش مؤثري را به عهده دارد. لذا تربيت در صورتي ثمر بخش خواهد بود كه با عمل و كوشش متربي توأم و همراه باشد. باين معني : كوششي كه متربي در غلبه بر مشكلات و هنگام برخورد با دشواري‌هاي زندگي روزمره و يا زندگي مدرسه‌اي بكار مي‌برد، عملاً به او درس اخلاق مي‌آموزد و به وي مي‌فهماند كه چه نوع رفتاري درست و يا نادرست مي‌باشد. او تدريجاً اشتباهات اخلاقي خود را كاهش داده و بر توان و قدرت و مقاومت و پايداري خويش مي افزايد و نوعي پيشرفت و موفقيت را احساس نموده كه او را وادار به تعديل و تلطيف رفتار خود در سايه اطلاعات شخصي و تلقينات مربي مي‌نمايد . بنابراين تربيت صحيح، علاوه برتلقينات مربي، به كوشش‌ها و تحرك متربي نيز متكي است، لذا مهمترين وظايفي كه بايد مربي آن را نصب العين خود قرار دهد، اين است كه توانائي و استعدادهاي شخصي متربيان را، در قيام به وظايف تربيتي، ناچيز و كم اهميت تلقي نكند، بلكه بايد آنها را آزاد گذارد تا شخصاً، برمشكلات، در دايره امكانات و توانائي خود، پيروز گردند . پس تربيت عبارت از عملي است كه قواي جسماني و رواني و عقلي انسان را شكوفا ساخته تا آن قوا با نظام و سازمان ويژ ه‌اي، با استمداد از درون متربي وبه مدد كوشش‌هاي او، به ميزان توانائي و استعداد خود، رشد و پيشرفت نمايد .

تعليم چيست؟

تعليم با مفهوم محدود آن عبارت از تلقين و ايصال و انتقال معلومات به اذهان دانش آموزان مي‌باشد. پس معلم در حوزه وظيفه خود عمل مي‌كند. بدين گونه كه شاگرد در برابر اوساكت بسر مي‌برد. و القائات و گفته هاي او را دريافت مي كند و آنگاه كه تربيت ، متربي  را وا مي‌داردكه شخصاً نيز عمل كند و به منظور حل مشكلات بينديشد؛ تعليم اين نقش را به عهده دارد كه فقط اذهان شاگردان را با معلومات وكارآئي فكري مجهز سازد . ولي تجارب و آزمايش‌هاي زندگي به ما فهمانده است: اموري كه متربيان و دانش آموزان درباره آنها زير سايه كوشش‌هاي شخصي كسب مهارت مي‌كنند، نسبت به آنچه از رهگذر تلقين و تعليم فراهم مي‌آورند، بارزتر و پايدارتر است. به همين جهت قسمت عمده تلاش معلم در شرح و تلقين معلومات و اجبار دانش آموزان به شنيدن آنها مصروف مي گردد. وظيفه تعليم در مجهزساختن ذهن شاگردان با معلومات و معارف مختلف محدود مي باشد كه غالباً اين معلومات براي خود شاگردان ، روشن و معلوم نيست . اما تربيت ، عنايت و اهتمام خود را به پيشبرد تمايلات فطري و استعدادهاي متنوع متربي متوجه ساخته، و به انسان آن چنان آمادگي مي بخشد كه در شئون مختلف زندگي با مهارت وارد عمل گشته و در برابر موقعيت‌هاي گوناگون درست عمل كند. پس متعلم و متربي، در فضا و محيط تربيت، شخصاً به كشف مي‌پردازد؛ در حالي كه در محيط و دايره تعليم، كشف و بررسي مسائل از آن معلم است چون او است كه بازده بحث و كاوش‌هاي علمي خود را به دانش آموزان تحميل مي كند . به عبارت ديگر : معلم در مسير انجام وظيفه تعليم سعي مي كند اذهان شاگردان را با معلومات و معارف پركند. اما مربي مي كوشد كه از راه تربيت، راه را براي استعداد و قواي انسان از درون او براي بحث و كاوش باز كند. تعليم با چنين مفهوم محدود خود، يك عمل نارسا و ناتمام مي با شد زيرا تنها به يك ناحية انسان، اهتمام دارد. ولي بايد گفت كه تعليم صحيح عبارت از كوششي است كه معلم بايد در زيرساية آن، شوق  و تمايل به علم و عمل و  اهتمام به آن دو را در نفوس دانش‌آموزان زنده و بيدار سازد .

حتي تعليم صحيح، به همان مفهوم فوق الذكر، يكي از وسايل تربيت و جزئي از اجزاء آن است . چون تربيت تنها به ناحية عقلاني دانش‌آموز محدود نيست زيرا علم و معرفت همه چيز نيست و يا مهمترين چيز در تربيت نمي‌باشد، بلكه معرفت و علم، همانگونه كه از سياق آيات قرآني و روايات استفاده مي‌شود، در درجه دوم اهميت قرار دارد و محدوده گسترده مفهوم تربيت اين حقيقت را تأييد مي كند. زيرا جهات نفساني از قبيل وجدان، اراده اخلاق، حسن سلوك با افراد جامعه و  امثال آنها از مطالبي است كه ظرفيت گسترده مفهوم تربيت مي‌تواند آنها را در خود جاي دهد. تربيت همواره متوجه هدف‌هاي عالي و ارزشمند اخلاقي و اجتماعي است. ولي هدف تعليم، با مفهوم محدود آن، عبارت از آشنا كردن دانش‌آموز به امور محدود و تمرين ذهني در اوست. تعليم به صورتي كه هم اكنون متداول است صرفاً دانش آموز را براي اشتغال به حرفه و فن و قبولي و پيروزي در امتحان آماده مي‌سازد در حالي كه تربيت مي‌خواهد انسان را به اصل و هدف زندگاني انساني رهنمون گردد. و صفات و تمايلات لطيفي را در انسان بثمر رساند تا در بهزيستي با ديگران در عين صلح  و آرامش و بهره مند شدن از يك زندگاني سالم، موفق و كامياب گردد. بنابراين تربيت، متوجه اين هدف است كه از خود انسان، انساني بسازد كه از انسانيت خود،پيش از آنكه به عنوان آلت و ابزاري براي كسب معيشت باشد، برخوردار شود . به همين جهت در مضامين قرآني و احاديث اسلامي،  آنگاه كه سخن از تربيت و تعليم به ميان مي‌آيد، تربيت در نوبت نخستين قرار دارد .آري در طي نخستين آياتي كه بر پيامبر گرامي اسلام (ص) نازل گرديد تربيت، جايگاه نخستين را اشغال كرده و سپس  سخن از تعليم به ميان مي آيد آنجا كه مي گويد: اقراء باسم ربك الذي خلق، خلق الانسان من علق ، اقرء وربك الاكرم ، الذي علم بالقلم، علم الانسان مالم يعلم[16] :

بخوان بنام پروردگارت؛ پروردگاري كه آفريد، انسان از خون بسته ولخته شده .بخوان در حالي كه پروردگار تو باكرامت تر است ، كه او با خامه و قلم، علم و دانش بياموخت. انسان را باتراوش قلم به حقايقي رهنمون گشت كه از آنها آگاهي نداشت . نكته اي كه در اين آيات وچندآيه ديگر، البته با اندكي تأمل، جلب نظر مي كند تقدم كلمه « ربك = پروردگارتو» بركلمه « علم ّ = علم آموخت » مي باشد، قرآن كريم با نداي آسماني خود در طي اين آيات به اهميت والاي پرورش و تقدم آن بر آموزش اشاره كرده است چنانكه همين نكته در بسياري از آيات ديگر نيز به چشم مي خورد آنجا كه مي گويد : هو الذي في الاميين رسولاً منهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمه و ان كانوا من قبل لفي ضلال مبين[17] : خدائي كه درميان جامعه اي فاقد سواد وآشنائي به خواندن و نوشتن، فرستاده و شخصيت متعهد و مسئولي را از نوع خود آنها برانگيخت تا آيات او را بر آنان بخواند و آنان را از لحاظ تربيت تحت نظارت خودگيرد ، و نوشتار آسماني و حكمت و دانش را به آنها تعليم دهد (و در ظل رهنمودهاي الهي، از چنين مردم فاقد فرهنگ و تمدن، جامعه اي با فرهنگ پيشرفته و ره باز يافته اي را بوجود آورد) اگر چه چنين جامعه اي پيش از تعاليم اسلامي داراي سابقه اي آميخته به سرگشتگي و گمراهي بوده‌اند. مضامين بعضي ازآيات ديگر نيز به همين نسق تربيت يافته  و در آنها نيز مرتبه و مقام تربيت و ارزش والاي آن در كنار تعليم، مشخص گرديده است[18] . باري، باتوجه به اين آيات و تعداد فراواني از روايات و نكاتي كه قبلاً ياد شد به اين نتيجه مي رسيم كه فرق و امتياز ميان تعليم، با مفهوم متعارف آن، و تربيت صحيح و مطلوب، بسيار زياد است و تمام گله‌ها و شكايت‌هاي ما از همين جا سرچشمه مي‌گيرد. زيرا در اكثر قريب به تمام مدارس و مراكز علمي بشر، به تعليم، با مفهوم محدود آن، قناعت شده است در حالي كه به مسئله تربيت توجه كافي مبذول نشده و نمي‌شود .

خود معلم نيز غالباً فاصله ميان اين دو حقيقت را درك مي‌كند. ولي اوضاع و شرائط در جامعه بشري اموز بگونه اي است كه معلم نمي‌تواند ضمن تعليم شاگردان استعدادها و قواي مختلف آنان را شكوفا ساخته و در مسير فضيلت قرار دهد و ناگزير به صرف پركردن ذهن دانش آموز با معارف و محفوظات و سرانجام به پيروزي و قبولي او در امتحان، سعي وكوشش خود را محدود مي‌سازد. ارزش كوشش‌هاي شاگرد از ديدگاه جامعه امروزي در همين چهارچوب محدود است و شخصيت دانش آموز و نيز كوشش‌هاي معلم با چنين مساعي ذهني ارزيابي مي‌شود و مردم نيز از معلم انتظاري بيش از اين ندارند. آنچه از نظر بازرسان مراكز علمي و حتي اولياء شاگردان در جامعه كنوني متأسفانه در درجه اولاي اهميت قرار دارد اينست كه فقط دانش آموز معلوماتي كسب كند و در امتحانات موفق گردد. به همين جهت مراكز علمي جامعه بشري ِ منحطِ امروزي به نتايج علمي دانش آموز بيش از تربيت صحيح و مطلوب او اهتمام نشان مي‌دهد و بدون شك هيچ امري در مسائل تعليم و تربيت زيان بخش تر از اين امر نيست. چون بشر مي‌تواند منهاي همه معارف ذهني و تكنيكي به زندگاني انساني خود ادامه دهد ولي او هرگز نمي‌تواند با داشتن همه معارف و تكنيك‌ها،منهاي  تربيت صحيح، به زندگاني انساني دست يابد و اگر تربيت ازكنار تعليم جدا گردد زمينه‌هاي سقوط و نابودي بشر قريباً فراهم خواهد گشت .

        لذا فرياد مربيان واقعي در تمام اعصار، به بشر هشدار مي‌داد و بخصوص دانشمندان تربيت و تعليم اسلامي به تعليمات عقلي محض سخت تاخته و امثال شهيد ثاني، ابن سينا ، خواجه طوسي ، فارابي و ساير دانشمندان جهان اسلام در ارائه اهميت موضوع تربيت و نقش آن در نگاهباني و پاسداري از انسانيت و معنويت و بالاخره بقاء بشريت،كتاب‌ها پرداختند و يا بخشي از كتاب‌هاي خود را به اين مسئله اختصاص داده‌اند .

گروهي از مربيان غرب نيزسال‌ها و قرن‌ها پس از هشدار دانشمندان اسلامي اين حقيقت را اعلام كردند زيرا آشكارا حس كردند كه تعليم محض اساساً وجدانيات شاگرد را ناديده گرفته و عواطف و استعدادها و ذوق فطري و تمايلات و شخصيت او را بكلي فراموش كرده است. لذا همه مربيان دورانديش و ژرف بين اسلامي با صداي رسا و بيان گويا گوشزد كرده‌اندكه تمام اموري كه در زندگاني مدرسه‌اي كودكان و نوجوانان ناديده انگاشته شده بايدسخت مورد توجه قرارگيرد تا شاگردان را براي يك زندگاني سازنده و پاكيزه و نه فقط براي كتاب‌ها و برنامه‌ها و امتحانات، مهيا و مهجز سازند.ما در اين كتاب، مرور وگذري داريم بركتاب « منيه المريد في آداب المفيد والمستفيد» كتابي كه در ارائه آئين‌ها و آداب آموزش، نسبت به مسائل اخلاقي و تربيتي، سخت حساس و باريك بين است. و در كيفيت رابطه معلم و شاگرد در تمام لحظات و كيفيت علم آموزي و دانش اندوزي و تدريس و بسياري از مواضع ديگر، نكات عميق تربيتي و اخلاقي را از نظر دور نداشته بلكه بيش از هرچيز جنبه‌‌هاي اخلاقي و جهات تربيتي دراين كتاب جلب نظر مي‌كند. و با اين كه اين نوشتار پر ارزش در نشان دادن راه و رسم تعلّم و تعليم نگارش يافته است، نظر به اينكه تربيت نقش عمده اي در سازندگي انسان دارد، همين نكته، مؤلف را چنان تحت تأثير قرار داده است كه آگاهانه اهميت تربيت و اخلاق را در لابلاي همه برگ‌هاي آن لحظه به لحظه اعلام نمايد.

باري. ما مي‌دانيم كه كلمه «تعليم» از «علم» اشتياق يافته است. علم نيز عبارت از معارف ذهني است و اين معارف تا آنگاه كه عملاً پياده نشود نمي‌تواند دردي را دوا كند. علم درصورتي درمان دردها است كه با عمل هماهنگ گردد. ولي متأسفانه معارفي كه دانش آموزان مؤسسات علمي در جوامع امروزي كسب مي‌كنند، از نظر علمي در جوامع امروزي كسب مي‌كنند، از نظر عمل فاقد سازندگي است و غالباً اهتمام معلمان در اين جهت صرف مي‌